Quản lý dự án phần mềm (PM, project manager) là người chịu trách nhiệm đưa một dự án phần mềm về đích đúng phạm vi, đúng thời hạn, trong nguồn lực đã duyệt và đạt chất lượng đã cam kết; JD vị trí này phải ghi rõ PM được tự quyết những gì và phải xin duyệt những gì, vì đó là chỗ thành bại của vị trí.
Khác với quản lý dự án nói chung, PM phần mềm phải xử lý thêm những đặc thù như yêu cầu thay đổi liên tục, ước lượng khó chính xác, rủi ro kỹ thuật chỉ lộ ra khi đã làm. Phần dưới gồm mục đích và tuyến phối hợp, nhiệm vụ theo vòng đời dự án, bảng phân cấp quyết định, yêu cầu, KPI kèm ví dụ tính, khác biệt theo quy mô và lỗi hay gặp, cuối cùng là bản JD gọn.
Quản lý dự án phần mềm chịu trách nhiệm điều gì
Mục đích vị trí ví dụ ở một công ty phần mềm 70 người làm dự án theo hợp đồng cho khách: "Lập kế hoạch, điều phối và kiểm soát một đến hai dự án song song, bảo đảm bàn giao đúng phạm vi hợp đồng, đúng mốc đã cam kết với khách, không vượt quá số công đã duyệt, và khách nghiệm thu được." Câu này nêu đủ bốn thứ PM giữ: phạm vi, thời gian, nguồn lực, chất lượng.
PM thường báo cáo cho giám đốc khối dự án hoặc giám đốc vận hành. Với công ty làm sản phẩm riêng, nhiều nơi không có PM mà có quản lý sản phẩm và trưởng nhóm kỹ thuật chia nhau phần việc; nếu vẫn tuyển PM, cần ghi rõ PM lo tiến độ và phối hợp, còn quyết định làm tính năng gì thuộc quản lý sản phẩm.
Đầu mối phối hợp rất rộng. Phía khách: người đại diện dự án bên khách, người dùng chủ chốt, bộ phận ký nghiệm thu. Phía nội bộ: người phân tích nghiệp vụ, trưởng nhóm kỹ thuật, lập trình viên, tester, người thiết kế giao diện, kế toán để theo dõi thanh toán theo mốc, phòng kinh doanh khi khách muốn mở rộng phạm vi. JD nên ghi PM là đầu mối duy nhất nhận yêu cầu thay đổi từ khách, để tránh cảnh khách nhắn thẳng lập trình viên nhờ sửa thêm.
Nhiệm vụ theo vòng đời dự án và theo tuần
PM có hai lớp nhiệm vụ: lớp theo giai đoạn dự án và lớp lặp lại hằng ngày, hằng tuần. Bảng dưới gộp cả hai.
| Giai đoạn hoặc tần suất | Việc cụ thể | Đầu ra kiểm được |
|---|---|---|
| Khởi động | Đọc hợp đồng và phạm vi, lập danh sách các bên liên quan, tổ chức buổi khởi động với khách và nhóm | Biên bản khởi động, danh sách đầu mối |
| Lập kế hoạch | Chia việc, cùng trưởng nhóm kỹ thuật ước lượng công, lập lịch các mốc, nhận diện rủi ro ban đầu | Kế hoạch dự án, bảng rủi ro |
| Hằng ngày | Chủ trì buổi họp đứng 15 phút, gỡ vướng cho nhóm, cập nhật trạng thái việc | Danh sách vướng mắc có người xử lý |
| Hằng tuần | Gửi báo cáo tiến độ cho khách và cấp trên: đã xong gì, sắp làm gì, rủi ro nào, cần khách quyết gì | Báo cáo tuần một trang |
| Hằng tuần | Rà số công đã dùng so với kế hoạch; cập nhật bảng rủi ro | Bảng theo dõi công và rủi ro |
| Mỗi mốc bàn giao | Phối hợp tester chốt chất lượng, tổ chức nghiệm thu, nhắc kế toán xuất hồ sơ thanh toán theo mốc | Biên bản nghiệm thu |
| Khi phát sinh | Tiếp nhận yêu cầu thay đổi, đánh giá ảnh hưởng tới phạm vi, thời gian, công; trình duyệt; xử lý xung đột trong nhóm | Phiếu yêu cầu thay đổi có chữ ký |
| Đóng dự án | Bàn giao tài liệu, họp rút kinh nghiệm, lưu hồ sơ | Biên bản đóng dự án, bài học kinh nghiệm |
Hằng tháng, PM nên tự rà lại kế hoạch tổng: mốc nào có nguy cơ trễ, nguồn lực nào sắp bị rút sang dự án khác. Báo sớm một mốc có nguy cơ trễ luôn tốt hơn báo trễ khi đã đến hạn.
Phân cấp quyết định: PM tự quyết và cần duyệt
Bảng này là phần nên đưa nguyên vào JD. Thiếu nó, PM hoặc bị trói tay chuyện gì cũng phải hỏi, hoặc tự hứa với khách những thứ công ty không làm được.
| Loại quyết định | PM tự quyết | Cần cấp trên duyệt |
|---|---|---|
| Phân việc trong nhóm | Phân việc, đổi người làm giữa các thành viên trong dự án | Rút người từ dự án khác sang |
| Thời gian | Điều chỉnh lịch nội bộ miễn không ảnh hưởng mốc đã cam kết với khách | Dời mốc bàn giao đã ghi trong hợp đồng |
| Phạm vi | Nhận thay đổi nhỏ trong ngưỡng đã thống nhất, ví dụ dưới hai ngày công, có ghi nhận | Thay đổi vượt ngưỡng, thay đổi làm tăng giá trị hợp đồng |
| Chi phí | Chi tiêu nhỏ trong ngân sách dự án đã duyệt theo quy chế | Thuê thêm nhân sự ngoài, mua thêm dịch vụ |
| Chất lượng | Đề xuất hoãn bàn giao nội bộ khi chưa đạt chất lượng | Báo khách hoãn mốc |
| Giao tiếp với khách | Trao đổi tiến độ, làm rõ yêu cầu, xác nhận nghiệm thu từng phần | Cam kết thương mại mới, giảm giá, bồi thường |
Ngưỡng cụ thể như "dưới hai ngày công" tuỳ quy mô dự án. Điều quan trọng là có con số, để PM không phải đoán và cấp trên không bị bất ngờ.
Yêu cầu bắt buộc và ưu tiên
Bắt buộc, về dự án: lập được kế hoạch có mốc, ước lượng cùng nhóm kỹ thuật, theo dõi và báo cáo độ lệch; quản lý rủi ro và yêu cầu thay đổi bằng văn bản; từng tham gia trọn vẹn ít nhất một dự án phần mềm từ khởi động đến nghiệm thu, ở vai trò quản lý hoặc phân tích nghiệp vụ, trưởng nhóm.
Bắt buộc, về hiểu biết kỹ thuật: hiểu quy trình làm phần mềm từ yêu cầu, thiết kế, lập trình, kiểm thử đến triển khai, đủ để nhận ra khi ước lượng bất hợp lý hoặc rủi ro kỹ thuật bị xem nhẹ. Không cần tự viết mã.
Bắt buộc, về giao tiếp: viết báo cáo ngắn rõ cho khách và cấp trên; điều phối họp nhiều bên; nói "không" hoặc "chưa" với khách có lý do và phương án thay thế.
Ưu tiên: kinh nghiệm với cách làm theo chu kỳ ngắn lặp lại và cách làm theo giai đoạn tuần tự, biết khi nào dùng cách nào; từng quản lý dự án cho khách nước ngoài; am hiểu một lĩnh vực của khách chính; có chứng chỉ quản lý dự án.
Không nên ghi: các điều kiện về tuổi, giới tính, ngoại hình, tình trạng hôn nhân kiểu "đã lập gia đình để ổn định". Những điều kiện đó không liên quan đến năng lực quản lý dự án và là phân biệt đối xử bị cấm tại Điều 8 Bộ luật Lao động 2019.
KPI gợi ý cho quản lý dự án phần mềm
Chỉ số dưới là gợi ý, chỉnh theo doanh nghiệp. Nên đo theo dự án, cộng dồn theo kỳ đánh giá.
| Chỉ số | Cách đo | Tần suất |
|---|---|---|
| Mốc bàn giao đúng hạn | Số mốc bàn giao đúng ngày cam kết với khách chia tổng số mốc đến hạn trong kỳ | Hằng quý |
| Độ lệch công | Số ngày công thực tế trừ số ngày công kế hoạch, chia số ngày công kế hoạch | Hằng tháng |
| Thay đổi phạm vi có kiểm soát | Tỷ lệ thay đổi phạm vi có phiếu yêu cầu thay đổi được duyệt trên tổng số thay đổi thực tế | Hằng quý |
| Nghiệm thu đạt lần đầu | Số mốc khách nghiệm thu ngay, không phải sửa và trình lại | Hằng quý |
| Mức hài lòng của khách | Phiếu đánh giá ngắn gửi người đại diện khách sau mỗi mốc | Mỗi mốc |
| Thu tiền theo mốc | Số mốc đã nghiệm thu mà hồ sơ thanh toán được gửi đúng hạn | Hằng quý |
Ví dụ tính độ lệch công: giai đoạn hai kế hoạch 120 ngày công, thực tế dùng 138 ngày công, độ lệch là 18 trên 120, tức 15%. Nếu trong 18 ngày công đó có 10 ngày do khách thêm yêu cầu đã được duyệt bằng phiếu thay đổi, phần lệch thuộc trách nhiệm quản lý chỉ là 8 ngày công, khoảng 6,7%. Tách như vậy mới đánh giá công bằng.
Dự án 4 người và chương trình 40 người, cùng những câu hay viết sai
Công ty nhỏ, dự án 3 đến 5 người: PM thường kiêm phân tích nghiệp vụ, đôi khi kiêm cả tester nghiệm thu. JD nên ghi tỷ trọng, ví dụ một nửa thời gian quản lý dự án, một nửa phân tích nghiệp vụ, và ghi rõ PM được nhận một hay hai dự án cùng lúc.
Công ty lớn, chương trình nhiều dự án: có thêm cấp quản lý chương trình phía trên, có văn phòng quản lý dự án đặt chuẩn biểu mẫu, báo cáo. JD của PM khi đó tập trung vào tuân thủ quy trình chung, quản lý ngân sách lớn hơn và quản lý các trưởng nhóm thay vì từng lập trình viên.
Sai: "Quản lý dự án từ đầu đến cuối." Không nói gì cụ thể. Sửa thành: "Lập kế hoạch, theo dõi và báo cáo hằng tuần cho một đến hai dự án song song; là đầu mối duy nhất nhận yêu cầu thay đổi từ khách."
Sai: "Đảm bảo dự án thành công." Thành công được định nghĩa bằng gì? Thay bằng mốc đúng hạn, độ lệch công, nghiệm thu đạt lần đầu.
Sai: không có dòng nào về quyền hạn. PM chịu trách nhiệm trễ hạn nhưng không được rút người, không được từ chối yêu cầu thay đổi. Hãy đưa bảng phân cấp quyết định vào JD.
Bản JD gọn có thể chép
- Chức danh: Quản lý dự án phần mềm. Báo cáo cho: (Giám đốc khối dự án / Giám đốc vận hành).
- Mục đích: Đưa (một đến hai) dự án phần mềm về đích đúng phạm vi hợp đồng, đúng mốc cam kết, trong số công đã duyệt, khách nghiệm thu được.
- Khởi động và lập kế hoạch: đọc hợp đồng, buổi khởi động, kế hoạch có mốc, ước lượng cùng nhóm, bảng rủi ro.
- Hằng ngày: họp đứng 15 phút; gỡ vướng; cập nhật trạng thái việc.
- Hằng tuần: báo cáo tiến độ một trang cho khách và cấp trên; rà số công và rủi ro.
- Mỗi mốc: chốt chất lượng cùng tester; nghiệm thu; nhắc hồ sơ thanh toán.
- Khi phát sinh: đánh giá và trình duyệt yêu cầu thay đổi; xử lý xung đột.
- Quyền hạn: theo bảng phân cấp quyết định đính kèm (phân việc trong nhóm, điều chỉnh lịch nội bộ, nhận thay đổi dưới ngưỡng).
- Bắt buộc: lập và theo dõi kế hoạch; quản lý rủi ro, thay đổi bằng văn bản; hiểu quy trình làm phần mềm; từng đi trọn một dự án.
- Ưu tiên: dự án cho khách nước ngoài; am hiểu lĩnh vực của khách; chứng chỉ quản lý dự án.
- KPI gợi ý: mốc đúng hạn; độ lệch công; thay đổi phạm vi có kiểm soát; nghiệm thu đạt lần đầu.
Câu hỏi thường gặp
PM phần mềm có cần biết lập trình không?
Không cần tự viết mã, nhưng cần hiểu quy trình làm phần mềm đủ để đánh giá ước lượng, nhận ra rủi ro kỹ thuật và trao đổi được với trưởng nhóm kỹ thuật. Người từng làm lập trình, tester hoặc phân tích nghiệp vụ thường chuyển sang PM thuận lợi.
Một PM quản lý được mấy dự án cùng lúc?
Tuỳ quy mô. Dự án nhỏ 3 đến 5 người thì một PM có thể lo hai đến ba dự án; dự án lớn trên 15 người thường cần một PM toàn thời gian. Nếu PM bắt đầu bỏ báo cáo tuần hoặc không kịp rà rủi ro, đó là dấu hiệu quá tải.
PM và trưởng nhóm kỹ thuật khác nhau thế nào?
PM lo phạm vi, tiến độ, nguồn lực và giao tiếp với khách. Trưởng nhóm kỹ thuật lo giải pháp kỹ thuật, chất lượng mã và hướng dẫn lập trình viên. Hai người phối hợp chặt, và JD nên ghi rõ ai quyết vấn đề kỹ thuật, ai quyết vấn đề tiến độ.
Có nên gắn KPI của PM với doanh thu dự án không?
Có thể gắn với việc thu tiền đúng mốc và kiểm soát độ lệch công, vì đó là phần PM ảnh hưởng trực tiếp. Gắn với giá trị hợp đồng thì không hợp lý, vì giá do phòng kinh doanh và ban giám đốc chốt.
Thời gian thử việc của PM là bao lâu?
Theo Điều 25 Bộ luật Lao động 2019, công việc có chức danh nghề nghiệp cần trình độ từ cao đẳng trở lên được thử việc không quá 60 ngày; nếu PM thuộc diện người quản lý doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp thì không quá 180 ngày.