Chuyên viên phân tích tài chính lập ngân sách năm, dự báo lại kết quả kinh doanh theo quý, giải thích vì sao thực tế lệch kế hoạch và đưa con số đó tới người ra quyết định dưới dạng họ dùng được. Kế toán trả lời câu hỏi "đã xảy ra gì"; phân tích tài chính trả lời "vì sao" và "sắp tới sẽ ra sao". Nhiều doanh nghiệp gọi vị trí này là FP&A, viết tắt tiếng Anh của lập kế hoạch và phân tích tài chính.
Bản JD dưới đây viết cho một chuyên viên trong phòng tài chính, không phải giám đốc tài chính. Phần cốt lõi là chu kỳ ngân sách và dự báo, một ví dụ phân tích chênh lệch có số cụ thể, rồi tới quyền hạn, yêu cầu, KPI và bản JD gọn.
Vị trí này để làm gì, báo cáo cho ai, làm việc với ai
Mục đích của vị trí: giúp ban giám đốc ra quyết định dựa trên số liệu có phân tích, không chỉ dựa trên báo cáo kế toán đã khoá. Báo cáo kế toán thường tới tay giám đốc sau khi tháng kết thúc vài tuần, và trình bày theo tài khoản. Giám đốc lại cần biết sản phẩm nào lãi, kênh nào đang hụt, nếu tuyển thêm mười người thì cuối năm dòng tiền ra sao. Chuyên viên phân tích tài chính nối hai thứ đó lại.
Vị trí báo cáo cho trưởng phòng tài chính hoặc giám đốc tài chính; ở doanh nghiệp chưa có các chức danh này thì báo cáo cho giám đốc điều hành. Đầu vào chủ yếu đến từ kế toán tổng hợp (số liệu đã khoá), kinh doanh (doanh số theo kênh, dự báo bán hàng), nhân sự (định biên, chi phí nhân sự), mua hàng và sản xuất (giá đầu vào, công suất). Đầu ra đi tới ban giám đốc và trưởng các bộ phận chịu ngân sách.
Vì làm việc với số liệu kinh doanh chưa công bố, nhiều doanh nghiệp thoả thuận bảo mật với người giữ vị trí này. Khoản 2 Điều 21 Bộ luật Lao động 2019 cho phép người sử dụng lao động thoả thuận bằng văn bản với người lao động có công việc liên quan trực tiếp tới bí mật kinh doanh về nội dung, thời hạn bảo vệ bí mật, quyền lợi và việc bồi thường khi vi phạm. JD chỉ cần ghi "tuân thủ thoả thuận bảo mật thông tin".
Chu kỳ công việc: tháng, quý, năm
Phân tích tài chính chạy theo chu kỳ ngân sách nên bảng chia theo chu kỳ thay vì theo ngày.
| Chu kỳ | Việc cụ thể | Đầu ra |
|---|---|---|
| Hằng tuần | Cập nhật báo cáo nhanh doanh thu, đơn hàng, tiền về; trả lời câu hỏi số liệu của trưởng bộ phận | Bảng tóm tắt một trang |
| Hằng tháng | Sau khi kế toán khoá sổ, so thực tế với ngân sách theo bộ phận, sản phẩm, kênh; tách nguyên nhân chênh lệch; lấy giải thích từ trưởng bộ phận | Báo cáo chênh lệch tháng, gửi trong vòng (…) ngày làm việc sau khoá sổ |
| Hằng quý | Dự báo lại cả năm dựa trên thực tế đã có; cập nhật dự báo dòng tiền 13 tuần | Bản dự báo cập nhật, các giả định đã đổi |
| Hằng năm | Điều phối lập ngân sách: phát mẫu, hướng dẫn bộ phận, tổng hợp, kiểm tra tính hợp lý, trình duyệt | Ngân sách năm đã duyệt, chia theo tháng |
| Khi phát sinh | Phân tích phương án: mở chi nhánh, mua máy, thay đổi giá bán, tuyển thêm người; tính điểm hoà vốn, thời gian hoàn vốn | Bản phân tích phương án có các kịch bản |
Mốc "trong vòng mấy ngày sau khoá sổ" phụ thuộc vào kế toán. Nếu kế toán khoá sổ ngày 10, đặt báo cáo chênh lệch ngày 5 là không thực tế; JD của hai vị trí nên được viết cùng nhau để mốc khớp nhau.
Ví dụ phân tích chênh lệch: việc nên đưa vào phần mô tả
Tình huống giả định. Một công ty bán thiết bị lọc nước lên kế hoạch tháng: 1.000 đơn, giá bán bình quân 2 triệu đồng, doanh thu 2 tỷ. Thực tế: 950 đơn, giá bình quân 1,9 triệu, doanh thu 1,805 tỷ. Hụt 195 triệu.
Tách phần do số lượng. Số đơn hụt 50, nhân giá kế hoạch 2 triệu, bằng 100 triệu. Phần này hỏi bộ phận kinh doanh: thiếu khách hay thiếu hàng giao.
Tách phần do giá. Giá bình quân thấp hơn 0,1 triệu, nhân 950 đơn thực tế, bằng 95 triệu. Phần này hỏi chính sách chiết khấu, khuyến mại, hoặc cơ cấu sản phẩm đã nghiêng về mẫu rẻ.
Viết kết luận cho người đọc không chuyên. Doanh thu hụt 195 triệu, trong đó khoảng một nửa vì bán ít đơn hơn, một nửa vì giá bình quân giảm; đề nghị kinh doanh giải trình chiết khấu tháng và kế hoạch đơn tháng tới.
Vì sao ví dụ này nên nằm trong JD. Nó cho ứng viên thấy rõ mức phân tích được kỳ vọng, và có thể dùng luôn làm bài thử khi tuyển: đưa số, xem ứng viên tách nguyên nhân và viết kết luận ra sao.
Quyền hạn
Phân tích tài chính ít khi có quyền quyết định, nhưng cần quyền tiếp cận và quyền yêu cầu, nếu không sẽ làm báo cáo trên số liệu thiếu.
- Được truy cập số liệu kế toán đã khoá, dữ liệu bán hàng, nhân sự tổng hợp ở chế độ chỉ đọc.
- Được yêu cầu trưởng bộ phận giải trình chênh lệch vượt ngưỡng (ví dụ lệch trên 10% hoặc trên một số tiền nhất định) trong thời hạn quy định.
- Được trả lại bản ngân sách bộ phận không theo mẫu hoặc thiếu giả định, kèm hướng dẫn sửa.
- Được đề xuất thay đổi giả định dự báo, đề xuất cảnh báo khi dòng tiền dự báo dưới mức tối thiểu.
- Không có quyền duyệt chi, không sửa số liệu kế toán; mọi điều chỉnh số liệu gốc đi qua kế toán.
- Không công bố số liệu ra ngoài phạm vi người nhận được duyệt.
Ngưỡng giải trình nên đặt hợp lý. Đặt quá thấp, trưởng bộ phận phải giải trình từng khoản nhỏ và sẽ trả lời qua loa; đặt quá cao, những lệch đáng kể bị bỏ qua.
Yêu cầu bắt buộc và ưu tiên
Bảng ba cột thêm cách kiểm tra khi tuyển, để yêu cầu không chỉ nằm trên giấy.
| Yêu cầu | Mức | Kiểm bằng cách nào |
|---|---|---|
| Tốt nghiệp đại học tài chính, kế toán, kinh tế hoặc ngành định lượng | Bắt buộc | Hồ sơ |
| Đọc hiểu ba báo cáo tài chính và mối liên hệ giữa chúng | Bắt buộc | Hỏi một câu: lợi nhuận tăng mà tiền giảm thì có thể vì sao |
| Thành thạo bảng tính: mô hình nhiều trang, tra cứu, bảng tổng hợp, kịch bản | Bắt buộc | Bài thử một giờ |
| Viết kết luận ngắn cho người không chuyên | Bắt buộc | Bài thử phân tích chênh lệch như ví dụ trên |
| Kinh nghiệm kế toán hoặc kiểm toán | Ưu tiên | Hồ sơ, câu hỏi về khoá sổ |
| Dùng công cụ trực quan hoá hoặc truy vấn dữ liệu | Ưu tiên | Hỏi về một báo cáo đã từng dựng |
| Đọc báo cáo bằng tiếng Anh | Ưu tiên | Khi công ty có cổ đông hoặc công ty mẹ nước ngoài |
Không giới hạn tuổi, giới tính, trường tốt nghiệp. Ghi "tốt nghiệp trường top" là tiêu chí không đo năng lực phân tích và loại oan nhiều người giỏi.
KPI gợi ý cho chuyên viên phân tích tài chính
Gợi ý, chỉnh theo doanh nghiệp.
| Chỉ số | Cách đo | Tần suất |
|---|---|---|
| Báo cáo chênh lệch đúng hạn | Số tháng gửi báo cáo đúng mốc sau khoá sổ | Tháng |
| Độ chính xác dự báo | Chênh lệch tuyệt đối giữa doanh thu dự báo đầu quý và thực tế quý, tính theo phần trăm | Quý |
| Ngân sách năm trình đúng hạn | Ngày trình bản tổng hợp so với lịch đã duyệt | Năm |
| Câu hỏi số liệu được trả lời | Số yêu cầu phân tích trả lời trong thời hạn cam kết chia tổng yêu cầu | Tháng |
| Đề xuất được dùng | Số đề xuất hoặc cảnh báo được ban giám đốc đưa vào quyết định, ghi trong biên bản họp | Năm |
Độ chính xác dự báo phụ thuộc nhiều vào thị trường; nên đặt mục tiêu theo dải (ví dụ lệch không quá một tỷ lệ phần trăm nhất định) và đọc kèm lý do lệch lớn. Một dự báo lệch vì thị trường đổi đột ngột, đã được cảnh báo sớm, vẫn là công việc tốt.
Công ty nhỏ, công ty lớn và lỗi khi viết JD
Ở công ty 50 người, thường chưa có vị trí riêng; kế toán trưởng hoặc giám đốc tự làm ngân sách. Khi tuyển chuyên viên đầu tiên, JD nên tập trung vào hai đầu ra: báo cáo quản trị tháng và dự báo dòng tiền 13 tuần. Đừng giao ngay "xây dựng hệ thống quản trị tài chính toàn diện", người mới sẽ không biết bắt đầu từ đâu.
Ở doanh nghiệp lớn, phân tích tài chính thường chia theo mảng (bán hàng, sản xuất, chi phí chung) hoặc theo đơn vị kinh doanh, mỗi chuyên viên làm đối tác tài chính cho một trưởng mảng. JD cần ghi rõ mảng phụ trách và trưởng bộ phận là "khách hàng nội bộ" của vị trí.
Lỗi hay gặp: viết "phân tích tình hình tài chính công ty" mà không nói đầu ra là báo cáo nào, gửi cho ai, ngày nào; trộn với việc kế toán như "hạch toán chi phí", làm vị trí thành kế toán thứ hai; giao "đảm bảo đạt ngân sách" trong khi người chịu ngân sách là trưởng bộ phận. Viết lại thành "theo dõi, cảnh báo và giải thích chênh lệch so với ngân sách".
Bản JD chuyên viên phân tích tài chính gọn để chép
- Chức danh: Chuyên viên phân tích tài chính. Báo cáo cho: (trưởng phòng tài chính hoặc giám đốc tài chính).
- Mục đích: cung cấp ngân sách, dự báo và phân tích chênh lệch giúp ban giám đốc ra quyết định.
- Hằng tháng: báo cáo chênh lệch thực tế so với ngân sách trong vòng (…) ngày làm việc sau khoá sổ.
- Hằng quý: dự báo lại cả năm; cập nhật dự báo dòng tiền 13 tuần.
- Hằng năm: điều phối lập ngân sách, tổng hợp và trình duyệt theo lịch.
- Khi phát sinh: phân tích phương án đầu tư, giá bán, định biên với các kịch bản.
- Quyền: truy cập số liệu chỉ đọc, yêu cầu giải trình chênh lệch vượt ngưỡng, trả lại ngân sách bộ phận không đạt mẫu.
- Bắt buộc: chuyên ngành phù hợp; đọc hiểu báo cáo tài chính; thành thạo mô hình bảng tính; viết kết luận rõ.
- Ưu tiên: kinh nghiệm kế toán, kiểm toán; công cụ trực quan hoá dữ liệu.
- KPI gợi ý: báo cáo đúng hạn, độ chính xác dự báo, câu hỏi số liệu được trả lời đúng hạn.
Câu hỏi thường gặp
Chuyên viên phân tích tài chính khác kế toán tổng hợp ở đâu?
Kế toán tổng hợp ghi nhận, khoá sổ và lập báo cáo theo chuẩn mực kế toán. Chuyên viên phân tích tài chính dùng số liệu đó để so với kế hoạch, giải thích chênh lệch và dự báo phía trước. Một người nhìn về quá khứ cho đúng, một người nhìn về phía trước cho rõ.
FP&A là gì trong tin tuyển dụng?
FP&A là viết tắt tiếng Anh của lập kế hoạch và phân tích tài chính. Các tin tuyển dùng chữ này thường mô tả đúng vị trí chuyên viên phân tích tài chính: ngân sách, dự báo, phân tích chênh lệch và hỗ trợ quyết định cho ban giám đốc.
Doanh nghiệp nhỏ có cần tuyển phân tích tài chính không?
Thường chưa cần một người riêng. Khi doanh nghiệp có nhiều sản phẩm, nhiều chi nhánh hoặc chuẩn bị vay vốn, gọi vốn, nhu cầu ngân sách và dự báo tăng lên rõ, lúc đó tuyển một chuyên viên tập trung vào báo cáo quản trị và dòng tiền là hợp lý.
Có nên yêu cầu chứng chỉ quốc tế cho vị trí này không?
Nên đặt ở mức ưu tiên, không bắt buộc. Năng lực thật thể hiện qua bài thử phân tích và cách viết kết luận. Đặt chứng chỉ thành bắt buộc dễ loại oan người có kinh nghiệm thực tế tốt nhưng chưa đi thi.
Đo độ chính xác dự báo thế nào cho công bằng?
So dự báo đầu quý với thực tế cuối quý theo phần trăm chênh lệch tuyệt đối, đặt mục tiêu theo dải thay vì một con số cứng, và đọc kèm giải thích. Dự báo lệch do biến động bất ngờ nhưng đã được cảnh báo kịp thời không nên bị chấm như lỗi.