Chuyên viên phân tích dữ liệu (data analyst) là người lấy dữ liệu từ các hệ thống của công ty, làm sạch, tính toán và trình bày thành con số, nhận định giúp người quản lý ra quyết định; JD tốt phải nêu được vị trí này trả lời những câu hỏi kinh doanh nào, cho ai, và theo nhịp nào.
Rất nhiều JD data analyst chỉ là danh sách công cụ, nên người được tuyển vào dành phần lớn thời gian làm báo cáo theo yêu cầu lẻ tẻ mà không ai dùng. Phần dưới mô tả vị trí theo hướng ngược lại: bắt đầu từ câu hỏi, rồi mới đến nhiệm vụ, quyền truy cập dữ liệu, yêu cầu, KPI, khác biệt giữa doanh nghiệp nhỏ và lớn, lỗi hay gặp và bản JD gọn.
Vị trí này sinh ra để trả lời câu hỏi nào
Hãy viết mục đích vị trí bằng ba đến năm câu hỏi kinh doanh cụ thể. Ví dụ với một công ty bán hàng đa kênh 150 người: doanh thu tuần này tăng hay giảm so với cùng kỳ, vì kênh nào; nhóm khách nào mua lại nhiều nhất và sau bao lâu; chương trình khuyến mãi tháng trước có làm tăng lợi nhuận gộp hay chỉ kéo doanh thu; mã hàng nào tồn quá lâu. Mục đích vị trí khi đó: "Cung cấp số liệu và phân tích đáng tin cậy để ban giám đốc, phòng kinh doanh và marketing trả lời các câu hỏi trên đúng hạn."
Data analyst thường báo cáo cho trưởng nhóm dữ liệu, hoặc ở công ty chưa có nhóm dữ liệu thì cho giám đốc tài chính, giám đốc vận hành, thậm chí giám đốc điều hành. Vị trí báo cáo cho ai sẽ quyết định trọng tâm: dưới tài chính thì nghiêng về lợi nhuận, chi phí; dưới marketing thì nghiêng về hiệu quả kênh, hành vi khách.
Đầu mối phối hợp: lập trình viên hoặc quản trị hệ thống để được cấp quyền đọc dữ liệu và hiểu cấu trúc bảng; kế toán để khớp số doanh thu với sổ sách; các trưởng phòng đặt câu hỏi; đôi khi kỹ sư dữ liệu nếu công ty có kho dữ liệu riêng. JD nên nêu rõ người phân tích không chịu trách nhiệm xây hệ thống thu thập dữ liệu, trừ khi bạn thật sự cần người làm cả việc đó.
Nhịp làm việc: báo cáo định kỳ và câu hỏi đột xuất
Một data analyst hiệu quả thường dành khoảng nửa thời gian cho báo cáo định kỳ đã tự động hoá dần, nửa còn lại cho phân tích chuyên đề. Bảng dưới phân theo tần suất.
| Tần suất | Việc cụ thể | Người nhận |
|---|---|---|
| Hằng ngày | Kiểm dữ liệu hôm qua đã về đủ chưa, số đơn, doanh thu có bất thường không; trả lời câu hỏi nhanh trong ngày | Trưởng phòng kinh doanh |
| Hằng tuần | Cập nhật bảng số liệu tuần: doanh thu theo kênh, theo nhóm hàng, so cùng kỳ; ghi ba nhận xét đáng chú ý nhất | Ban giám đốc, trưởng phòng |
| Hằng tháng | Báo cáo tháng: lợi nhuận gộp theo nhóm hàng, tỷ lệ khách mua lại, tồn kho lâu ngày; khớp doanh thu với kế toán trước khi gửi | Ban giám đốc, kế toán trưởng |
| Mỗi chương trình | Đánh giá trước và sau chương trình khuyến mãi, có nhóm so sánh nếu được | Marketing |
| Hằng quý | Một phân tích chuyên đề theo đề bài ban giám đốc chọn, ví dụ phân nhóm khách, hiệu quả mở điểm bán mới | Ban giám đốc |
| Khi phát sinh | Số liệu lệch giữa hai hệ thống, câu hỏi đột xuất trước cuộc họp, kiểm tra nghi vấn gian lận đơn hàng | Người đặt câu hỏi |
Nên ghi trong JD quy tắc nhận việc đột xuất, ví dụ mỗi yêu cầu phải nêu câu hỏi cần trả lời và hạn chót; yêu cầu trước 10 giờ trả trong ngày, yêu cầu lớn hơn nửa ngày công phải được trưởng nhóm xếp lịch. Không có quy tắc này, phân tích chuyên đề hằng quý sẽ không bao giờ được làm.
Quyền truy cập dữ liệu và giới hạn
Được đọc dữ liệu từ các hệ thống chính. Bán hàng, kho, kế toán, website, ở chế độ chỉ đọc, qua bản sao hoặc kho dữ liệu, không truy vấn nặng thẳng vào hệ thống đang chạy giờ cao điểm.
Không được xem thông tin cá nhân không cần thiết. Số liệu khách hàng dùng mã khách thay cho họ tên, số điện thoại. Nếu cần thông tin nhận diện cho một phân tích cụ thể, phải có người phụ trách dữ liệu duyệt.
Được đặt định nghĩa chỉ số sau khi thống nhất. Ví dụ "khách mua lại" là khách có đơn thứ hai trong 90 ngày. Data analyst đề xuất, trưởng bộ phận liên quan duyệt, rồi ghi vào bảng định nghĩa chung để mọi báo cáo dùng một nghĩa.
Được từ chối công bố số chưa kiểm. Khi dữ liệu nguồn lỗi hoặc chưa khớp kế toán, data analyst được hoãn gửi báo cáo và báo rõ lý do, thay vì gửi số sai cho kịp giờ.
Không tự gửi số liệu ra ngoài công ty. Mọi số liệu gửi đối tác, ngân hàng, nhà đầu tư phải qua người có thẩm quyền duyệt.
Yêu cầu bắt buộc và ưu tiên
Kỹ năng ghi theo nhóm, chỉ nêu tên công cụ khi công ty đang thật sự dùng.
- Bắt buộc: viết truy vấn dữ liệu quan hệ thành thạo, gồm nối bảng, gom nhóm, hàm cửa sổ cơ bản.
- Bắt buộc: dùng bảng tính ở mức xử lý vài chục nghìn dòng, bảng tổng hợp, hàm tra cứu.
- Bắt buộc: hiểu thống kê mô tả, biết khi nào trung bình gây hiểu lầm, phân biệt tương quan và nhân quả.
- Bắt buộc: trình bày số liệu rõ ràng: chọn đúng kiểu biểu đồ, viết nhận định ngắn bằng lời thường cho người không chuyên.
- Ưu tiên: dùng một công cụ trực quan hoá dữ liệu để dựng bảng số liệu tự cập nhật.
- Ưu tiên: viết được một ngôn ngữ lập trình phân tích dữ liệu để tự động hoá việc lặp lại.
- Ưu tiên: am hiểu nghiệp vụ bán lẻ, tài chính hoặc chuỗi cung ứng; từng làm việc với dữ liệu thật có lỗi và thiếu.
Bài thử nên dùng dữ liệu giả có lỗi cài sẵn, như đơn trùng, ngày sai định dạng, đơn bị huỷ chưa loại, rồi hỏi một câu kinh doanh cụ thể. Ứng viên giỏi sẽ phát hiện lỗi dữ liệu trước khi tính, và nói rõ giả định mình dùng.
KPI gợi ý cho data analyst
Chỉ số dưới là gợi ý, chỉnh theo doanh nghiệp. Giá trị của data analyst khó quy ra tiền trực tiếp, nên KPI tập trung vào độ tin cậy, đúng hạn và mức được dùng.
| Chỉ số | Cách đo | Tần suất |
|---|---|---|
| Báo cáo định kỳ đúng hạn | Số báo cáo gửi đúng giờ cam kết trên tổng số báo cáo định kỳ | Hằng tháng |
| Số lần phải đính chính | Số lần báo cáo đã gửi phải sửa vì sai số liệu do khâu phân tích | Hằng tháng |
| Độ khớp với kế toán | Chênh lệch doanh thu tháng giữa báo cáo phân tích và sổ kế toán sau khi đã giải thích các khoản lệch hợp lệ | Hằng tháng |
| Yêu cầu đột xuất xử lý đúng hạn | Số yêu cầu xong trước hạn đã thống nhất trên tổng số yêu cầu | Hằng tháng |
| Phân tích chuyên đề được dùng | Số đề xuất từ phân tích chuyên đề được ban giám đốc đưa vào kế hoạch | Hằng quý |
| Thời gian tiết kiệm nhờ tự động hoá | Số giờ làm thủ công mỗi tháng giảm được nhờ tự động hoá báo cáo, ước tính trước và sau | Hằng quý |
Ví dụ: báo cáo tuần trước đây tốn sáu giờ mỗi tuần để gom số liệu thủ công, sau khi tự động hoá còn một giờ để kiểm và viết nhận xét. Mỗi tháng tiết kiệm khoảng 20 giờ, phần thời gian đó nên được dùng cho phân tích chuyên đề, và JD nên ghi rõ kỳ vọng này.
Chuỗi 3 quán và công ty 300 người viết JD khác nhau ra sao
Một chuỗi 3 quán cà phê hay một cửa hàng trực tuyến 20 người hiếm khi cần data analyst toàn thời gian. Nếu tuyển, người đó gần như chắc phải kiêm việc gom dữ liệu từ phần mềm bán hàng, sàn thương mại điện tử và bảng tính của kế toán, làm sạch thủ công, rồi dựng báo cáo. JD cho trường hợp này nên ghi rõ: nguồn dữ liệu là gì, phần lớn thời gian dành cho việc gom và chuẩn hoá, và đầu ra quan trọng nhất là một bảng số liệu tuần mà chủ quán đọc được trong năm phút. Có thể cân nhắc vị trí bán thời gian hoặc kiêm với kế toán quản trị.
Ở công ty 300 người có kho dữ liệu và kỹ sư dữ liệu, data analyst không phải lo gom dữ liệu thô mà tập trung vào phân tích cho một mảng, ví dụ marketing hoặc chuỗi cung ứng. JD nên ghi mảng phụ trách, người đặt câu hỏi chính, các chỉ số mà vị trí là người giữ định nghĩa, và mức tự chủ trong việc chọn đề tài phân tích chuyên đề.
Ở cả hai quy mô, JD nên có một câu về ranh giới với kế toán: số liệu kế toán là số chính thức cho thuế và báo cáo tài chính, còn số liệu phân tích phục vụ quản trị và có thể khác do cách ghi nhận thời điểm. Khi hai số lệch, data analyst có trách nhiệm giải thích phần lệch chứ không tự sửa cho khớp.
Lỗi hay gặp khi viết JD data analyst
"Phân tích dữ liệu để hỗ trợ ra quyết định." Đúng nhưng rỗng. Sửa thành ba đến năm câu hỏi kinh doanh cụ thể vị trí phải trả lời, như ở mục đầu.
Kê tám công cụ, ba ngôn ngữ lập trình. Người đọc không biết công ty thật sự dùng gì. Chỉ nêu cái đang dùng, phần còn lại ghi theo nhóm kỹ năng.
Không có quy tắc nhận yêu cầu đột xuất. Hệ quả là người phân tích thành người xuất số theo đơn đặt hàng. Ghi rõ cách đặt yêu cầu và ai xếp thứ tự.
Trộn data analyst với kỹ sư dữ liệu. Nếu cần người xây đường ống dữ liệu, kho dữ liệu, đó là vị trí khác với yêu cầu kỹ thuật khác. Gộp hai vị trí vào một JD thường tuyển được người làm dở cả hai việc.
Không nhắc tới việc khớp số với kế toán. Báo cáo doanh thu lệch sổ kế toán mà không ai giải thích được sẽ làm ban giám đốc mất lòng tin vào cả bộ báo cáo. Ghi việc đối chiếu hằng tháng thành nhiệm vụ rõ ràng.
Bản JD gọn có thể chép
- Chức danh: Chuyên viên phân tích dữ liệu. Báo cáo cho: (Trưởng nhóm dữ liệu / Giám đốc tài chính).
- Mục đích: Cung cấp số liệu và phân tích đáng tin cậy để trả lời các câu hỏi: (doanh thu theo kênh, khách mua lại, hiệu quả khuyến mãi, tồn kho lâu ngày).
- Hằng ngày: kiểm dữ liệu về đủ, phát hiện bất thường; trả lời câu hỏi nhanh.
- Hằng tuần: bảng số liệu tuần kèm ba nhận xét.
- Hằng tháng: báo cáo lợi nhuận gộp, khách mua lại, tồn kho; khớp doanh thu với kế toán trước khi gửi.
- Hằng quý: một phân tích chuyên đề theo đề bài của ban giám đốc.
- Quyền hạn: đọc dữ liệu các hệ thống chính ở chế độ chỉ đọc; đề xuất định nghĩa chỉ số; hoãn gửi báo cáo khi dữ liệu chưa kiểm xong.
- Bắt buộc: truy vấn dữ liệu quan hệ; bảng tính nâng cao; thống kê mô tả; trình bày số liệu rõ cho người không chuyên.
- Ưu tiên: công cụ trực quan hoá; ngôn ngữ lập trình phân tích; am hiểu nghiệp vụ (bán lẻ / tài chính).
- KPI gợi ý: báo cáo đúng hạn; số lần đính chính; độ khớp với kế toán; phân tích chuyên đề được dùng.
Câu hỏi thường gặp
Data analyst khác kế toán quản trị ở điểm nào?
Kế toán quản trị dựa trên số liệu kế toán để phân tích chi phí, giá thành, lợi nhuận. Data analyst dùng dữ liệu rộng hơn như hành vi khách, đơn hàng, website và thường làm việc nhiều với truy vấn dữ liệu. Ở công ty nhỏ, hai vai trò có thể do một người đảm nhiệm.
Công ty nhỏ có nên tuyển data analyst không?
Chỉ nên khi đã có dữ liệu đủ nhiều và có người thật sự dùng số liệu để quyết định. Nếu dữ liệu còn nằm rải rác trong bảng tính và chưa ai hỏi câu hỏi rõ ràng, nên chuẩn hoá cách ghi chép trước rồi mới tuyển.
Có nên yêu cầu data analyst biết lập trình?
Biết truy vấn dữ liệu nên là bắt buộc. Ngôn ngữ lập trình phân tích nên để ở mức ưu tiên, trừ khi công việc có nhiều xử lý tự động. Bài thử với dữ liệu thật đánh giá tốt hơn danh sách ngôn ngữ trên hồ sơ.
Ai chịu trách nhiệm khi báo cáo phân tích sai số?
Data analyst chịu trách nhiệm về khâu tính toán và kiểm tra; bên quản lý hệ thống nguồn chịu trách nhiệm khi dữ liệu nhập vào sai. Vì vậy JD nên có nhiệm vụ kiểm dữ liệu đầu vào và quyền hoãn gửi báo cáo khi phát hiện lỗi.
Bao lâu thì nên rà lại bộ báo cáo định kỳ?
Nên rà mỗi quý. Báo cáo nào không ai mở hoặc không dẫn tới quyết định nào thì bỏ, để dành thời gian cho phân tích có giá trị hơn. Việc rà này cũng nên ghi thành nhiệm vụ trong JD.