Chuyên viên kiểm soát nội bộ rà các quy trình có tiền, hàng và quyền duyệt đi qua, kiểm tra chọn mẫu xem quy trình có được làm đúng trên thực tế, báo cáo phát hiện kèm đề xuất sửa, rồi theo dõi tới khi các bộ phận khắc phục xong. Vị trí này không làm thay kế toán hay kho; giá trị của nó nằm ở việc độc lập với người làm và nhìn thấy lỗ hổng trước khi thành thiệt hại.
Ở nhiều doanh nghiệp, kiểm soát nội bộ và kiểm toán nội bộ hay bị gọi lẫn. Bài này dùng nghĩa thường gặp ở doanh nghiệp vừa và nhỏ: một người hoặc nhóm nhỏ báo cáo cho giám đốc, kiểm tra thường xuyên trong năm. Doanh nghiệp có ban kiểm toán nội bộ theo mô hình riêng thì phần phạm vi và cấp báo cáo cần điều chỉnh theo quy chế của mình.
Vị trí này để làm gì, báo cáo cho ai
Mục đích của vị trí: giúp giám đốc biết quy trình viết trên giấy có được làm thật hay không. Một công ty có thể có quy trình mua hàng ba báo giá, kiểm kê kho hằng quý, tách người lập và người duyệt chi, nhưng khi kiểm tra mẫu lại thấy báo giá thứ hai, thứ ba được lập sau khi đã mua, kiểm kê chỉ đếm vài mã, người duyệt chi dùng chung mật khẩu với người lập. Kiểm soát nội bộ là người đi tìm những khoảng cách như vậy.
Để độc lập, vị trí này nên báo cáo trực tiếp cho giám đốc hoặc hội đồng thành viên, hội đồng quản trị, không báo cáo cho kế toán trưởng hay giám đốc tài chính, vì phòng kế toán cũng là đối tượng được kiểm tra. JD phải ghi rõ cấp báo cáo này.
Phối hợp với mọi phòng có quy trình được kiểm tra: kế toán, kho, mua hàng, bán hàng, nhân sự, các chi nhánh. Phối hợp bên ngoài với kiểm toán độc lập, chia sẻ phát hiện để tránh làm trùng.
Một đợt kiểm tra đi qua những bước nào
Thay vì liệt kê nhiệm vụ rời rạc, phần này mô tả một đợt kiểm tra điển hình, vì phần lớn thời gian của vị trí đi theo vòng này.
- Chọn đối tượng: dựa trên kế hoạch năm đã được giám đốc duyệt, ưu tiên quy trình có nhiều tiền đi qua hoặc vừa có sự cố; ví dụ quy trình mua hàng quý III.
- Đọc quy trình và xác định điểm kiểm soát: ai lập, ai duyệt, hồ sơ nào bắt buộc, mức duyệt theo giá trị.
- Chọn mẫu: chọn ngẫu nhiên kết hợp có chủ đích, ví dụ 30 đơn mua trong 400 đơn của quý, cộng thêm mọi đơn trên mức giá trị lớn và đơn của nhà cung cấp mới.
- Kiểm tra mẫu: đối chiếu từng đơn với quy trình; ghi rõ đơn nào thiếu bước nào, kèm bằng chứng. Không kết luận khi chưa nghe người phụ trách giải thích.
- Trao đổi kết quả sơ bộ với trưởng bộ phận được kiểm tra, ghi nhận ý kiến phản hồi.
- Lập báo cáo: phát hiện, mức độ rủi ro (cao, trung bình, thấp), nguyên nhân, đề xuất, người chịu trách nhiệm khắc phục và hạn.
- Theo dõi khắc phục: kiểm tra lại khi tới hạn; báo cáo giám đốc những đề xuất quá hạn chưa xử lý.
Ngoài các đợt theo kế hoạch, kiểm soát nội bộ còn kiểm kê đột xuất quỹ, kho, và rà phân quyền phần mềm, ngân hàng điện tử mỗi quý hoặc khi có người nghỉ việc.
Nhiệm vụ theo tần suất
Bảng gọn cho phần việc ngoài các đợt kiểm tra lớn.
| Tần suất | Việc | Đầu ra |
|---|---|---|
| Hằng tuần | Rà danh sách giao dịch bất thường từ phần mềm: chi lớn ngoài giờ, nhà cung cấp mới có tài khoản trùng nhân viên, phiếu xuất kho không có đơn bán | Danh sách cần tìm hiểu |
| Hằng tháng | Kiểm kê đột xuất ít nhất một quỹ hoặc một kho; theo dõi tiến độ khắc phục | Biên bản, bảng theo dõi khắc phục |
| Hằng quý | Rà phân quyền phần mềm kế toán, bán hàng, ngân hàng điện tử; báo cáo tổng hợp cho giám đốc | Báo cáo quý |
| Hằng năm | Lập kế hoạch kiểm tra năm theo mức rủi ro; đánh giá lại ma trận rủi ro | Kế hoạch năm trình duyệt |
| Khi phát sinh | Tham gia xác minh sự việc nghi gian lận; góp ý quy trình mới trước khi ban hành | Báo cáo xác minh, ý kiến bằng văn bản |
Dòng hằng tuần là nơi phần mềm giúp được nhiều nhất: chỉ cần một bảng lọc cố định trên dữ liệu xuất ra, mỗi tuần mất chừng một giờ. Nếu doanh nghiệp chưa xuất được dữ liệu, ghi vào JD việc phối hợp với bộ phận công nghệ để có bảng này trong ba tháng đầu.
Quyền hạn và giới hạn
Tiếp cận hồ sơ. Được xem mọi chứng từ, sổ sách, dữ liệu phần mềm và khu vực làm việc liên quan tới đối tượng kiểm tra, ở chế độ chỉ đọc.
Yêu cầu giải trình. Được yêu cầu nhân viên và trưởng bộ phận giải trình bằng văn bản trong thời hạn quy định.
Kiểm kê đột xuất. Được tổ chức kiểm kê quỹ, kho không báo trước, có người phụ trách cùng tham gia.
Báo cáo thẳng. Được báo cáo trực tiếp giám đốc hoặc hội đồng, kể cả khi phát hiện liên quan tới cấp quản lý.
Không quyết định xử lý. Không có quyền kỷ luật, không tự đình chỉ công việc của ai. Việc xử lý kỷ luật lao động phải theo nguyên tắc, trình tự, thủ tục tại Điều 122 Bộ luật Lao động 2019 và nội quy công ty; kiểm soát nội bộ chỉ cung cấp kết quả xác minh.
Không làm thay. Không tham gia lập, duyệt chứng từ thường ngày, để giữ tính độc lập khi kiểm tra chính những chứng từ đó.
Yêu cầu bắt buộc và ưu tiên
Tách hai cột để thấy người phù hợp có thể đến từ kế toán, kiểm toán hoặc vận hành.
| Bắt buộc | Ưu tiên |
|---|---|
| Tốt nghiệp đại học chuyên ngành kế toán, kiểm toán, tài chính, quản trị kinh doanh | Đã làm kiểm toán độc lập hoặc kiểm toán nội bộ |
| Hiểu chu trình mua hàng, bán hàng, kho, tiền, lương trong doanh nghiệp | Hiểu ngành của công ty: sản xuất, phân phối, xây dựng, bán lẻ |
| Biết chọn mẫu và ghi bằng chứng kiểm tra | Biết phân tích dữ liệu lớn bằng bảng tính hoặc công cụ truy vấn |
| Viết báo cáo rõ ràng: phát hiện, nguyên nhân, đề xuất | Có chứng chỉ nghề nghiệp kiểm toán, kiểm soát nội bộ |
| Giữ bảo mật và trao đổi khách quan với người được kiểm tra | Từng tham gia xây dựng quy trình |
Kỹ năng hay bị bỏ qua khi tuyển là khả năng nói chuyện với trưởng bộ phận mà không gây tâm lý bị điều tra. Người kiểm soát nội bộ giỏi khiến các phòng chủ động báo lỗ hổng, không giấu. Không đưa tiêu chí tuổi, giới tính, ngoại hình hay quê quán vào JD.
KPI gợi ý cho kiểm soát nội bộ
Gợi ý, chỉnh theo doanh nghiệp. Đừng đo bằng số lỗi tìm được: đo như vậy khuyến khích bới lỗi nhỏ và làm các phòng giấu lỗi.
| Chỉ số | Cách đo | Tần suất |
|---|---|---|
| Hoàn thành kế hoạch kiểm tra | Số đợt kiểm tra xong so với kế hoạch đã duyệt | Quý |
| Đề xuất được khắc phục đúng hạn | Số đề xuất đã xử lý đúng hạn chia tổng đề xuất tới hạn | Quý |
| Thời gian ra báo cáo | Số ngày làm việc từ khi kết thúc kiểm tra tới khi gửi báo cáo | Mỗi đợt |
| Phát hiện rủi ro cao lặp lại | Số phát hiện mức cao lặp lại ở quy trình đã kiểm tra trước đó | Năm |
| Phân quyền được rà | Số hệ thống đã rà phân quyền trong quý so với danh sách | Quý |
Ví dụ: quý II có 12 đề xuất tới hạn, 9 đề xuất được các phòng xử lý đúng hạn, tỷ lệ 75%. Ba đề xuất còn lại cần được nêu tên trong báo cáo quý gửi giám đốc, kèm lý do chậm. Chỉ số này đo cả phòng được kiểm tra lẫn sức thuyết phục của người kiểm soát: đề xuất viết mơ hồ, chi phí sửa quá cao so với rủi ro thường là đề xuất bị bỏ dở.
Công ty nhỏ, công ty lớn và lỗi hay gặp khi viết JD
Ở doanh nghiệp phân phối khoảng 60 người, thường chỉ có một người kiểm soát nội bộ, kiêm luôn việc rà hợp đồng và theo dõi tồn kho chi nhánh. Ưu tiên của người này là ba chỗ có tiền: quỹ, kho, công nợ. JD nên ghi rõ ba trọng tâm đó thay vì "kiểm soát toàn bộ hoạt động công ty", một câu không ai làm nổi.
Ở tập đoàn, kiểm soát nội bộ có thể là một phòng nhiều người, chia theo chu trình hoặc theo đơn vị, có kế hoạch năm theo đánh giá rủi ro và báo cáo cho uỷ ban kiểm toán. JD từng người khi đó ghi chu trình được giao và cấp trưởng nhóm.
Lỗi viết JD hay gặp: để vị trí báo cáo cho kế toán trưởng (mất độc lập); giao quyền "xử lý sai phạm" (lẫn với quyền kỷ luật); viết "đảm bảo không có gian lận" (không ai bảo đảm được, nên viết "phát hiện và báo cáo dấu hiệu gian lận theo kế hoạch kiểm tra"); không ghi danh sách quyền tiếp cận dữ liệu khiến người làm bị từ chối khi xin hồ sơ.
Bản JD gọn: Chuyên viên kiểm soát nội bộ, báo cáo cho (giám đốc). Mục đích: kiểm tra việc tuân thủ quy trình có tiền, hàng, quyền duyệt; báo cáo và theo dõi khắc phục. Nhiệm vụ: thực hiện các đợt kiểm tra theo kế hoạch năm; rà giao dịch bất thường hằng tuần; kiểm kê đột xuất hằng tháng; rà phân quyền hằng quý. Quyền: tiếp cận hồ sơ chỉ đọc, yêu cầu giải trình, kiểm kê đột xuất, báo cáo thẳng giám đốc. Bắt buộc: chuyên ngành phù hợp, hiểu chu trình doanh nghiệp, viết báo cáo tốt. KPI gợi ý: hoàn thành kế hoạch, đề xuất được khắc phục đúng hạn.
Câu hỏi thường gặp
Kiểm soát nội bộ khác kiểm toán nội bộ thế nào?
Trong thực tế doanh nghiệp Việt Nam hai tên gọi hay dùng lẫn. Thường kiểm soát nội bộ thiên về kiểm tra thường xuyên các quy trình hằng ngày, còn kiểm toán nội bộ đánh giá độc lập theo kế hoạch và chuẩn mực riêng, báo cáo cho cấp cao hơn. Quan trọng là JD ghi rõ phạm vi và cấp báo cáo.
Công ty bao nhiêu người thì cần kiểm soát nội bộ riêng?
Không có ngưỡng cố định. Dấu hiệu nên tuyển là khi giám đốc không còn tự kiểm tra được quỹ, kho, công nợ, khi có nhiều chi nhánh, hoặc khi đã xảy ra thất thoát. Trước đó có thể giao việc kiểm tra đột xuất cho một người độc lập với kế toán.
Kiểm soát nội bộ có được kỷ luật nhân viên vi phạm không?
Không. Vị trí này xác minh và báo cáo. Việc xử lý kỷ luật lao động phải theo nguyên tắc, trình tự tại Điều 122 Bộ luật Lao động 2019 và nội quy lao động, do người có thẩm quyền quyết định.
Đo hiệu quả kiểm soát nội bộ bằng số lỗi tìm được có đúng không?
Không nên. Đo bằng số lỗi dễ dẫn tới bới lỗi nhỏ và làm các phòng giấu lỗi. Nên đo bằng mức hoàn thành kế hoạch kiểm tra, tỷ lệ đề xuất được khắc phục đúng hạn và việc phát hiện mức cao có lặp lại hay không.
Người làm kế toán chuyển sang kiểm soát nội bộ được không?
Được và khá phổ biến, vì đã hiểu chứng từ, sổ sách. Điều cần bổ sung là kỹ năng chọn mẫu, ghi bằng chứng, viết báo cáo phát hiện và đứng ngoài để kiểm tra chính quy trình mình từng làm, nên tránh giao kiểm tra phần hành cũ trong năm đầu.