Yêu cầu bắt buộc là điều kiện mà thiếu nó người nhận việc không làm được việc chính ngay trong tháng đầu, kể cả khi được kèm cặp; yêu cầu ưu tiên là điều giúp làm tốt hơn hoặc nhanh hơn nhưng có thể học được sau khi vào làm. Gộp hai nhóm thành một danh sách dài khiến người đọc coi mọi dòng là bắt buộc, và người làm được việc sẽ tự loại mình vì thiếu một điểm cộng.
Phần dưới đưa phép thử tháng đầu để phân loại từng yêu cầu, bảng ví dụ cho năm vị trí, cách xử lý bằng cấp, số năm kinh nghiệm, chứng chỉ hành nghề, cách viết kỹ năng mềm thành hành vi nhìn thấy được, và những lỗi thường gặp khi viết phần yêu cầu của JD.
Vì sao phải tách hai nhóm thay vì liệt kê chung
Một danh sách mười dòng yêu cầu không phân nhóm gửi đi hai tín hiệu sai. Với người đọc ngoài, nó nói rằng công ty cần đủ cả mười, nên ai có bảy dòng cũng ngại nộp. Với người trong công ty dùng JD để chọn người, nó cho phép loại bất kỳ ai thiếu bất kỳ dòng nào, kể cả dòng không quan trọng. Kết quả là vị trí để trống lâu hơn, và người được chọn chưa chắc là người làm tốt nhất mà là người khớp nhiều dòng nhất.
Tách hai nhóm buộc người viết trả lời câu hỏi khó: thật ra vị trí này cần gì. Ở một cửa hàng thiết bị điện có bảy nhân viên, chủ cửa hàng viết JD cho vị trí kế toán bán hàng với yêu cầu "tốt nghiệp đại học chuyên ngành kế toán, ba năm kinh nghiệm, thành thạo phần mềm kế toán, tiếng Anh giao tiếp". Ngồi lại xem việc thật thì vị trí này lập hoá đơn, đối chiếu tiền hàng cuối ngày, theo dõi công nợ mười mấy khách quen. Tiếng Anh không dùng tới, ba năm kinh nghiệm là quá mức, còn điều thật sự cần là cẩn thận với số và biết dùng bảng tính.
Phân nhóm cũng giúp đào tạo. Những gì nằm ở nhóm ưu tiên mà người mới chưa có chính là danh sách học trong ba tháng đầu.
Phép thử tháng đầu: phân loại từng yêu cầu
Lấy danh sách yêu cầu nháp, đặt từng dòng qua các câu hỏi dưới đây theo thứ tự. Dòng nào dừng ở bước nào thì xếp theo kết luận của bước đó.
- Pháp luật hoặc quy định chuyên ngành có bắt buộc điều kiện này để làm công việc không? Nếu có, xếp vào bắt buộc và ghi đúng tên điều kiện theo quy định chuyên ngành hiện hành
- Thiếu điều này, người nhận việc có làm được nhiệm vụ chính trong tháng đầu không, nếu được hướng dẫn bình thường? Nếu không, xếp vào bắt buộc
- Công ty có người và thời gian để dạy điều này trong một đến ba tháng không? Nếu có, xếp vào ưu tiên
- Điều này có gắn với nhiệm vụ nào trong JD không? Nếu không gắn với nhiệm vụ nào, bỏ hẳn
- Điều này có dính tới giới tính, tuổi, ngoại hình, quê quán, tình trạng hôn nhân không? Nếu có và công việc không thật sự đòi hỏi, bỏ hẳn, đổi thành yêu cầu năng lực hoặc điều kiện làm việc
Bước bốn thường gạch đi khoảng một phần ba danh sách nháp. Đó là những dòng được chép từ JD cũ hoặc thêm vào "cho có", như tiếng Anh cho vị trí không dùng tiếng Anh.
Về bước một, khoản 5 Điều 8 Bộ luật Lao động 2019 nghiêm cấm sử dụng lao động chưa qua đào tạo hoặc chưa có chứng chỉ kỹ năng nghề quốc gia đối với nghề, công việc phải sử dụng lao động đã được đào tạo hoặc phải có chứng chỉ đó. Với các vị trí như vậy, yêu cầu này đương nhiên là bắt buộc.
Ví dụ phân loại cho năm vị trí
Bảng minh hoạ cách phân loại ở năm vị trí thường gặp trong doanh nghiệp nhỏ. Đây là ví dụ, bạn chỉnh theo công việc thật.
| Vị trí | Bắt buộc | Ưu tiên | Nên bỏ |
|---|---|---|---|
| Kế toán bán hàng, cửa hàng 7 người | Lập hoá đơn, dùng bảng tính, cẩn thận với số | Từng dùng phần mềm kế toán | Tiếng Anh, ba năm kinh nghiệm |
| Phụ bếp, quán 40 chỗ | Đứng và làm việc trong bếp nóng suốt ca, tuân thủ vệ sinh an toàn thực phẩm theo quy định hiện hành | Từng làm bếp, biết sơ chế hải sản | Bằng tốt nghiệp trung học phổ thông |
| Nhân viên kinh doanh đi tuyến | Đi lại hằng ngày trong khu vực, giao tiếp với chủ cửa hàng, ghi chép đơn chính xác | Đã có mối quen ở khu vực | Yêu cầu tuổi, ngoại hình |
| Điều phối giao nhận | Đọc hiểu phiếu giao, dùng điện thoại và bảng tính, xử lý nhiều việc cùng lúc | Biết đường khu vực giao hàng | Bằng đại học |
| Thiết kế đồ hoạ | Có sản phẩm đã làm để xem, dùng thành thạo một bộ công cụ thiết kế | Biết dựng video ngắn | Bằng chuyên ngành mỹ thuật nếu đã có sản phẩm tốt |
Để ý cột "Nên bỏ" ở dòng thiết kế: bằng cấp chuyên ngành không phải điều kiện để làm được việc khi người đó đã có sản phẩm chứng minh. Bằng cấp chỉ nên bắt buộc khi công việc thật sự cần nền tảng đó hoặc quy định yêu cầu.
Bằng cấp, số năm kinh nghiệm và chứng chỉ: khi nào bắt buộc thật
Bằng cấp hay được dùng làm bộ lọc nhanh, nhưng nó chỉ đo việc đã học chứ không đo việc làm được. Hỏi ngược lại: một người có đủ kỹ năng mà không có bằng thì có làm hỏng việc không? Nếu không, bằng cấp nên ở nhóm ưu tiên hoặc ghi dạng "tốt nghiệp chuyên ngành liên quan, hoặc có kinh nghiệm tương đương". Riêng các vị trí mà quy định chuyên ngành đòi hỏi trình độ hoặc chứng chỉ hành nghề như kế toán trưởng, dược, giám sát xây dựng, bạn ghi "có chứng chỉ hành nghề theo quy định chuyên ngành hiện hành" và không tự liệt kê điều kiện, vì điều kiện thay đổi theo văn bản mới.
Số năm kinh nghiệm cũng là con số hay bị đặt theo cảm tính. "Ba năm kinh nghiệm" không nói ba năm làm gì. Tốt hơn là viết kinh nghiệm thành việc đã làm: "đã tự lập báo cáo thuế theo quý cho ít nhất một doanh nghiệp" rõ hơn "hai năm kinh nghiệm kế toán". Nếu vẫn muốn ghi số năm, ghi ở mức tối thiểu thực sự cần, và hiểu rằng đó là con số tham chiếu chứ không phải lằn ranh.
Lưu ý về độ tuổi: tuổi tối thiểu của người lao động theo khoản 1 Điều 3 là đủ 15 tuổi, và lao động chưa thành niên (chưa đủ 18 tuổi theo Điều 143) bị giới hạn một số công việc, nơi làm việc. Ngoài những trường hợp luật quy định như vậy, đặt giới hạn tuổi trong phần yêu cầu là phân biệt đối xử. Nếu công việc cần sức bền, viết yêu cầu về sức bền; nếu cần kinh nghiệm, viết yêu cầu về kinh nghiệm.
Kỹ năng mềm: viết thành hành vi nhìn thấy được
"Giao tiếp tốt" → mô tả tình huống giao tiếp của vị trí. Với nhân viên chăm sóc khách hàng: "giải thích chính sách đổi trả cho khách đang không hài lòng, bằng lời lẽ rõ ràng, không hứa vượt chính sách". Người đọc biết ngay giao tiếp kiểu gì.
"Chịu được áp lực" → nói rõ áp lực đến từ đâu. Viết "làm việc với khoảng mười đến mười lăm đơn cùng lúc trong mùa cao điểm cuối năm" thay vì câu chung chung. Ứng viên tự cân nhắc được, và người được nhận không thấy bị lừa.
"Cẩn thận, tỉ mỉ" → gắn với hậu quả của sai sót. "Nhập số liệu chính xác vì mỗi sai sót trên phiếu xuất dẫn tới giao nhầm hàng" cho người đọc thấy vì sao cẩn thận là bắt buộc ở vị trí này.
"Làm việc nhóm" → nói nhóm làm gì cùng nhau. Ở xưởng in, "phối hợp với tổ trưởng in để đổi thứ tự đơn khi có đơn gấp, thống nhất trong ngày" cụ thể hơn nhiều so với "có tinh thần đồng đội".
"Trung thực, có trách nhiệm" → để vào nội quy, không để ở yêu cầu. Đây là chuẩn chung cho mọi người lao động, ghi vào JD từng vị trí không lọc được ai. Nếu vị trí giữ tiền hoặc hàng, viết rõ nhiệm vụ kiểm đếm và ký nhận, đó mới là phần kiểm soát được.
Một phần yêu cầu viết xong trông thế nào
Ví dụ cho vị trí nhân viên mua hàng ở công ty sản xuất đồ gỗ khoảng 60 người. Mỗi dòng ghi kèm lý do trong ngoặc để người duyệt JD thấy vì sao dòng đó nằm ở nhóm đó; bản gửi ra ngoài thì bỏ phần ngoặc.
- Cần có: đọc hiểu bản vẽ hoặc danh mục vật tư cơ bản (nhiệm vụ chính là đặt đúng quy cách gỗ, phụ kiện theo danh mục do kỹ thuật lập)
- Cần có: dùng bảng tính để so sánh ít nhất ba báo giá và theo dõi đơn đặt hàng (việc hằng tuần, không có thì không làm được ngay)
- Cần có: trao đổi rõ ràng với nhà cung cấp qua điện thoại và thư, ghi lại thoả thuận bằng văn bản (mọi tranh cãi về giao hàng đều quay về chỗ này)
- Cần có: sẵn sàng đi xem hàng tại kho nhà cung cấp khoảng hai đến bốn lần mỗi tháng (điều kiện làm việc thật, nói trước để tránh bất ngờ)
- Có thêm thì tốt: đã làm mua hàng trong ngành gỗ hoặc nội thất (học được trong ba tháng nếu có người kèm)
- Có thêm thì tốt: biết đàm phán điều khoản thanh toán, giao hàng (người mới làm theo khung trưởng phòng đặt sẵn)
- Có thêm thì tốt: đọc hiểu tiếng Anh để làm việc với nhà cung cấp nước ngoài (hiện chỉ một nhà cung cấp, trưởng phòng đang trực tiếp làm)
Bảy dòng, bốn bắt buộc, ba ưu tiên, mỗi dòng gắn với một nhiệm vụ hoặc điều kiện cụ thể. Không có dòng nào về tuổi, giới tính hay ngoại hình, vì không dòng nào trong số đó giúp mua đúng gỗ, đúng giá, đúng hạn.
Lỗi hay gặp khi viết phần yêu cầu
Năm lỗi dưới đây gặp nhiều ở doanh nghiệp nhỏ, nhất là khi JD được chép từ nơi khác.
- Yêu cầu cao hơn việc thật: đòi bằng đại học, tiếng Anh cho việc nhập liệu → vị trí để trống lâu, người được nhận chán việc nhanh
- Yêu cầu không gắn với nhiệm vụ nào: "biết lái xe" trong khi JD không có việc đi lại → bỏ, hoặc thêm nhiệm vụ thật vào JD
- Gộp tính cách vào yêu cầu bắt buộc: "năng động, nhiệt tình, vui vẻ" → không ai tự nhận mình không có, câu này không lọc được gì
- Đặt điều kiện phân biệt đối xử: "nữ, dưới 28 tuổi, ngoại hình ưa nhìn" → xoá, thay bằng yêu cầu năng lực cho đúng công việc
- Để nhóm ưu tiên dài hơn nhóm bắt buộc gấp nhiều lần → người đọc lại coi ưu tiên là bắt buộc; nhóm ưu tiên nên dừng ở ba đến bốn dòng
Mẹo trình bày: nhóm bắt buộc ghi tiêu đề "Cần có", nhóm ưu tiên ghi "Có thêm thì tốt". Tiêu đề bằng lời thường đọc dễ hiểu hơn hai chữ bắt buộc và ưu tiên, nhất là với ứng viên lao động phổ thông.
Câu hỏi thường gặp
Một JD nên có bao nhiêu yêu cầu bắt buộc?
Thường ba đến năm dòng là đủ cho vị trí nhân viên. Nhiều hơn sáu dòng bắt buộc là dấu hiệu đang trộn điểm cộng vào. Hãy chạy lại phép thử tháng đầu cho từng dòng, những dòng học được trong ba tháng nên chuyển sang nhóm ưu tiên.
Có nên bắt buộc bằng đại học cho vị trí văn phòng không?
Chỉ khi công việc thật sự cần nền tảng chuyên môn đó hoặc quy định chuyên ngành yêu cầu. Với nhiều vị trí văn phòng, ghi "tốt nghiệp chuyên ngành liên quan hoặc kinh nghiệm tương đương" giúp không loại oan người làm được việc nhưng học đường khác.
Chứng chỉ hành nghề nên ghi thế nào trong JD?
Ghi "có chứng chỉ hành nghề theo quy định chuyên ngành hiện hành" và xếp vào nhóm bắt buộc. Không tự liệt kê điều kiện cấp chứng chỉ, vì điều kiện thay đổi theo văn bản mới và JD sẽ lỗi thời mà không ai để ý.
Ghi yêu cầu sức khoẻ có bị coi là phân biệt đối xử không?
Yêu cầu xuất phát từ đặc thù công việc thì không bị coi là phân biệt đối xử theo khoản 8 Điều 3 Bộ luật Lao động 2019. Cách an toàn là mô tả yêu cầu cụ thể như đứng suốt ca, mang vác hàng nặng, thay vì ghi chung chung "sức khoẻ tốt".
Có nên ghi số năm kinh nghiệm không?
Có thể ghi nhưng nên ở mức tối thiểu thật sự cần và kèm việc cụ thể đã làm. Ví dụ "đã tự lập báo cáo thuế quý cho ít nhất một doanh nghiệp" nói được nhiều hơn "hai năm kinh nghiệm kế toán", và giúp nhận ra người làm nhiều năm nhưng chưa từng làm việc đó.
Kỹ năng mềm có nên đưa vào nhóm bắt buộc không?
Có, nếu viết thành hành vi gắn với công việc. "Giải thích chính sách đổi trả cho khách không hài lòng mà không hứa vượt chính sách" là kỹ năng bắt buộc của nhân viên chăm sóc khách hàng. Còn "năng động, nhiệt tình" thì không lọc được ai nên bỏ.