Câu phân biệt đối xử trong JD là câu loại trừ hoặc ưu tiên người lao động dựa trên giới tính, độ tuổi, tình trạng hôn nhân, tình trạng thai sản, trách nhiệm gia đình, dân tộc, nguồn gốc xã hội, khuyết tật và các yếu tố khác mà Bộ luật Lao động 2019 liệt kê, khi yêu cầu đó không xuất phát từ đặc thù công việc. Điều 8 của Bộ luật xếp phân biệt đối xử trong lao động vào nhóm hành vi bị nghiêm cấm, nên đây không chỉ là chuyện câu chữ cho đẹp.
Cách sửa gần như luôn giống nhau: bỏ đặc điểm của con người, thay bằng yêu cầu của công việc. Phần dưới nêu định nghĩa theo luật, bảng câu hay gặp kèm cách viết lại, cách hiểu đúng ngoại lệ "yêu cầu đặc thù của công việc", những kiểu phân biệt ẩn khó nhận ra và một quy trình rà soát trước khi ban hành JD.
Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa phân biệt đối xử thế nào
Khoản 8 Điều 3 Bộ luật Lao động 2019 định nghĩa phân biệt đối xử trong lao động là hành vi phân biệt, loại trừ hoặc ưu tiên dựa trên chủng tộc, màu da, nguồn gốc quốc gia hoặc nguồn gốc xã hội, dân tộc, giới tính, độ tuổi, tình trạng thai sản, tình trạng hôn nhân, tôn giáo, tín ngưỡng, chính kiến, khuyết tật, trách nhiệm gia đình, hoặc trên cơ sở tình trạng nhiễm HIV, hoặc vì lý do thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn, tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp, có tác động làm ảnh hưởng đến bình đẳng về cơ hội việc làm hoặc nghề nghiệp.
Có ba chữ đáng để ý trong định nghĩa. Thứ nhất là "ưu tiên": không chỉ câu loại trừ mới là phân biệt, câu "ưu tiên ứng viên nam" cũng vậy. Thứ hai là "trách nhiệm gia đình": những câu như "chưa có con nhỏ" hay "không vướng bận gia đình" rơi đúng vào nhóm này. Thứ ba là "tác động làm ảnh hưởng đến bình đẳng về cơ hội việc làm": JD và tin tuyển là nơi cơ hội việc làm bắt đầu, nên câu chữ ở đây có tác động trực tiếp.
Cũng tại khoản 8, luật nêu ngoại lệ: việc phân biệt, loại trừ hoặc ưu tiên xuất phát từ yêu cầu đặc thù của công việc, và các hành vi duy trì, bảo vệ việc làm cho người lao động dễ bị tổn thương, thì không bị xem là phân biệt đối xử. Ngoài ra khoản 1 Điều 136 đặt trách nhiệm cho người sử dụng lao động phải bảo đảm thực hiện bình đẳng giới và các biện pháp thúc đẩy bình đẳng giới trong tuyển dụng, bố trí, sắp xếp việc làm.
Câu hay gặp, vì sao có vấn đề và cách viết lại
Bảng gom các câu thật sự xuất hiện nhiều trong JD và tin tuyển ở doanh nghiệp nhỏ. Cột cuối là một cách viết lại, bạn chỉnh theo việc thật.
| Câu gốc | Dính yếu tố | Viết lại theo yêu cầu công việc |
|---|---|---|
| Nam, cao từ 1m70 | Giới tính, ngoại hình | Bốc xếp hàng thùng khoảng 20 kg nhiều lần trong ca; làm việc trên giá kệ cao có thang |
| Nữ, ngoại hình ưa nhìn | Giới tính, ngoại hình | Đón tiếp khách tại quầy, trang phục theo quy định của công ty, giao tiếp lịch sự |
| Tuổi từ 22 đến 30 | Độ tuổi | Bỏ; nếu cần sức bền thì ghi rõ cường độ công việc |
| Đã lập gia đình để gắn bó lâu dài | Tình trạng hôn nhân | Bỏ; nếu muốn người gắn bó, nói về lộ trình và đào tạo công ty có |
| Chưa có con nhỏ, có thể tăng ca thường xuyên | Trách nhiệm gia đình | Mùa cao điểm có tăng ca theo thoả thuận, khoảng hai tuần mỗi quý |
| Ưu tiên người địa phương | Nguồn gốc, vùng miền | Có mặt tại nơi làm việc trước 7 giờ sáng; công việc đi lại trong khu vực |
| Giọng nói chuẩn, không nói giọng địa phương | Vùng miền | Nói rõ ràng, dễ nghe qua điện thoại; truyền đạt đúng thông tin cho khách |
| Không tuyển người đang mang thai | Tình trạng thai sản | Bỏ hẳn; mô tả điều kiện làm việc thật để người lao động tự cân nhắc |
Để ý mẫu chung ở cột cuối: câu viết lại luôn nói về việc phải làm và điều kiện làm việc. Một người đọc câu viết lại có thể tự đánh giá mình có làm được không, còn câu gốc thì quyết định thay họ dựa trên đặc điểm không liên quan.
Ngoại lệ "yêu cầu đặc thù của công việc": hiểu cho đúng
Ngoại lệ trong khoản 8 Điều 3 hay bị dùng như một cánh cửa mở rộng: việc gì cũng có thể gán mác "đặc thù". Cách hiểu an toàn là đặc thù phải nằm trong chính việc phải làm, và phải chứng minh được bằng nhiệm vụ cụ thể trong JD. Bốc xếp hàng nặng là đặc thù về thể lực, nhưng đặc thù đó đòi hỏi sức mang vác chứ không đòi hỏi giới tính; một người đáp ứng được thể lực thì làm được việc. Vì vậy câu đúng là mô tả thể lực cần có, không phải chọn giới tính thay cho thể lực.
Có những giới hạn do chính luật đặt ra, và đó không phải là người viết JD tự chọn. Khoản 1 Điều 3 quy định độ tuổi lao động tối thiểu là đủ 15 tuổi, trừ trường hợp luật quy định riêng. Điều 143 định nghĩa lao động chưa thành niên là người chưa đủ 18 tuổi, và người từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi không được làm công việc, nơi làm việc thuộc danh mục luật quy định. Với những vị trí thuộc danh mục đó, ghi "người lao động từ đủ 18 tuổi" là làm đúng luật, không phải phân biệt.
Một phép thử đơn giản trước khi viện ngoại lệ: thử viết yêu cầu đó bằng hành động hoặc điều kiện làm việc. Nếu viết được, hãy dùng câu đó và bỏ đặc điểm con người. Chỉ khi luật quy định rõ hoặc đặc điểm đó gắn với chính bản chất việc làm, như vai diễn trong một sản phẩm nghệ thuật, mới cân nhắc giữ, và nên hỏi ý kiến người am hiểu pháp luật lao động trước khi ban hành.
Những kiểu phân biệt ẩn khó nhận ra
"Năng động, trẻ trung" hay "môi trường trẻ". Không ghi số tuổi nhưng gửi tín hiệu rằng người lớn tuổi không được chào đón. Nếu muốn tả văn hoá công ty, tả bằng cách làm việc: họp ngắn, quyết định nhanh, thử cách mới.
"Sinh viên mới ra trường". Nếu vị trí dành cho người chưa có kinh nghiệm, viết "không yêu cầu kinh nghiệm, có đào tạo ban đầu". Cách này mở cho cả người chuyển nghề ở mọi độ tuổi.
"Sẵn sàng đi công tác dài ngày, không vướng bận". Phần sau của câu chạm vào trách nhiệm gia đình. Chỉ cần ghi tần suất và độ dài chuyến đi: "đi công tác khoảng năm ngày mỗi tháng".
"Có hộ khẩu tại thành phố". Đây là nguồn gốc, vùng miền. Thứ công việc cần là có mặt đúng giờ và đi lại được trong khu vực, hãy ghi đúng điều đó.
Yêu cầu nộp ảnh toàn thân. Không ghi chữ "ngoại hình" nhưng ảnh toàn thân là để đánh giá ngoại hình. Trừ khi công việc thật sự liên quan, như người mẫu, không nên yêu cầu.
Câu khen một nhóm người. "Các bạn nữ khéo tay rất phù hợp" nghe như lời mời thân thiện, nhưng vẫn là ưu tiên theo giới tính. Viết "công việc cần thao tác tay tỉ mỉ với chi tiết nhỏ".
Quy trình rà một bản JD trước khi ban hành
Quy trình năm bước này mất khoảng mười lăm phút cho mỗi JD, nên làm cả với bản JD nội bộ lẫn tin tuyển rút ra từ nó.
- Tìm các từ chỉ con người trong phần yêu cầu và điều kiện: nam, nữ, tuổi, cao, ngoại hình, độc thân, đã lập gia đình, con nhỏ, quê, hộ khẩu, giọng, dân tộc
- Với mỗi từ tìm được, hỏi: công việc cần điều gì mà đặc điểm này đang được dùng thay? Viết lại bằng điều công việc cần
- Đọc lại phần mô tả văn hoá công ty và lời mời, tìm các câu ẩn như "trẻ trung", "mới ra trường", "không vướng bận"
- Kiểm tra mọi yêu cầu về thể lực, sức khoẻ có gắn với nhiệm vụ cụ thể trong JD không; không gắn thì bỏ
- Nhờ một người không tham gia soạn đọc lại với một câu hỏi duy nhất: có ai làm được việc này mà bị bản JD loại ra không?
Bước năm thường phát hiện thêm một hai câu mà người soạn không thấy vì đã quen. Người đọc lại tốt nhất là người có hoàn cảnh khác người soạn.
Một tình huống hay gặp: chuỗi ba quán ăn gửi JD phục vụ cho quản lý từng quán tự đăng tin. Bản JD gốc sạch, nhưng mỗi quản lý tự thêm một dòng theo thói quen như "ưu tiên nữ" hay "dưới 25 tuổi". Cách chặn là giao cho quản lý một tin mẫu đã rà sẵn và quy định chỉ được sửa phần giờ ca, địa chỉ quán, không sửa phần yêu cầu.
Mẫu câu trung tính dùng sẵn
Một số câu thay thế dùng được cho nhiều vị trí, chép rồi chỉnh số cho đúng việc của bạn.
- Thể lực: "Công việc cần đứng hoặc đi lại phần lớn ca làm, mang vác hàng khoảng [số] kg"
- Giờ làm: "Làm theo ca xoay [sáng, chiều, tối]; lịch ca thông báo trước một tuần"
- Tăng ca: "Mùa cao điểm [tháng] có tăng ca theo thoả thuận, tối đa theo quy định hiện hành"
- Đi lại: "Đi công tác khoảng [số] ngày mỗi tháng, chi phí do công ty chi trả theo quy chế"
- Giao tiếp: "Truyền đạt thông tin rõ ràng, dễ nghe qua điện thoại; viết tin nhắn không lỗi chính tả"
- Hình ảnh khi làm việc: "Mặc đồng phục và tuân thủ quy định trang phục của công ty"
- Kinh nghiệm: "Không yêu cầu kinh nghiệm, có đào tạo [số] tuần đầu" hoặc "đã từng [việc cụ thể]"
- Gắn bó: "Công ty có lộ trình đào tạo và đánh giá định kỳ [mỗi sáu tháng]" thay cho mọi yêu cầu về hoàn cảnh cá nhân
Những câu này không làm khó việc chọn người. Ngược lại, chúng giúp người đọc tự sàng lọc tốt hơn, vì ai không đáp ứng được điều kiện làm việc thật sẽ không nộp hồ sơ.
Câu hỏi thường gặp
Ghi "ưu tiên nam" có bị coi là phân biệt đối xử không?
Có. Khoản 8 Điều 3 Bộ luật Lao động 2019 tính cả hành vi ưu tiên dựa trên giới tính là phân biệt đối xử, trừ khi xuất phát từ yêu cầu đặc thù của công việc. Hãy ghi yêu cầu thể lực hoặc điều kiện làm việc cụ thể thay cho giới tính.
Có được ghi độ tuổi trong JD không?
Chỉ nên ghi khi luật quy định, ví dụ vị trí mà người chưa đủ 18 tuổi không được làm theo Điều 143. Ngoài ra, giới hạn tuổi là phân biệt dựa trên độ tuổi. Nếu công việc cần sức bền hay kinh nghiệm, viết thẳng điều đó.
Yêu cầu ngoại hình cho lễ tân có hợp lệ không?
Lễ tân cần giao tiếp lịch sự và trang phục đúng quy định, không cần một kiểu ngoại hình nào. Viết yêu cầu về cách đón tiếp và tuân thủ quy định trang phục. Ngoại hình chỉ liên quan trong số ít công việc mà hình thể là chính sản phẩm, như người mẫu.
Câu "không vướng bận gia đình" sai ở đâu?
Câu này chạm vào trách nhiệm gia đình, một yếu tố nằm trong định nghĩa phân biệt đối xử của Bộ luật Lao động 2019. Công việc chỉ cần biết người lao động có đáp ứng được lịch đi công tác hay tăng ca hay không, nên hãy ghi rõ tần suất và độ dài.
Ghi yêu cầu sức khoẻ thế nào cho đúng?
Mô tả cường độ công việc cụ thể như đứng suốt ca, mang vác bao nhiêu ký, làm việc ở độ cao, thay vì ghi "sức khoẻ tốt" hay đặt giới tính, chiều cao. Người lao động đọc mô tả cụ thể sẽ tự đánh giá được mình có phù hợp không.
Ai trong công ty nên rà câu phân biệt đối xử?
Phòng nhân sự hoặc người phụ trách nhân sự nên rà mọi JD và tin tuyển trước khi ban hành. Ở công ty nhỏ không có phòng nhân sự, chủ doanh nghiệp tự rà theo danh sách từ khoá rồi nhờ một người không tham gia soạn đọc lại.