Tiêu chí đạt thử việc nên rút từ chính bản JD: chọn những nhiệm vụ chính mà người mới phải tự làm được khi hết thử việc, viết mỗi nhiệm vụ thành một mục tiêu có chuẩn đo, chia theo mốc thời gian, và đưa cho người mới ngay ngày đầu. Thời gian thử việc do hai bên thoả thuận nhưng không vượt mức tối đa theo Điều 25 Bộ luật Lao động 2019, chỉ thử việc một lần cho một công việc, và hết thời gian thì người sử dụng lao động phải thông báo kết quả.
Phần dưới tóm tắt khung pháp lý về thử việc, đưa các bước rút tiêu chí từ JD, bảng ví dụ cho ba vị trí, cách đặt mốc kiểm tra giữa kỳ, cách đánh giá và thông báo kết quả, lỗi hay gặp và một mẫu phiếu mục tiêu thử việc để chép. Bài không bàn về tiền lương thử việc.
Khung pháp lý cần nắm trước khi viết tiêu chí
Các điểm dưới đây lấy từ Điều 24, 25 và 27 Bộ luật Lao động 2019. Chúng quyết định độ dài và cách kết thúc thử việc, nên tiêu chí phải viết vừa với khung này.
| Nội dung | Quy định | Ý nghĩa với tiêu chí thử việc |
|---|---|---|
| Hình thức | Thoả thuận thử việc ghi trong hợp đồng lao động hoặc giao kết hợp đồng thử việc (khoản 1 Điều 24) | Tiêu chí nên được nhắc tới hoặc đính kèm văn bản thử việc |
| Không áp dụng | Hợp đồng lao động có thời hạn dưới 01 tháng (khoản 3 Điều 24) | Vị trí thời vụ ngắn không cần phiếu mục tiêu thử việc |
| Số lần | Chỉ được thử việc một lần đối với một công việc (Điều 25) | Không gia hạn thử việc vì "chưa đủ thời gian đánh giá"; tiêu chí phải đánh giá được trong thời gian đã định |
| Tối đa 180 ngày | Công việc của người quản lý doanh nghiệp theo Luật Doanh nghiệp | Có thể chia ba đến bốn mốc |
| Tối đa 60 ngày | Chức danh nghề nghiệp cần trình độ từ cao đẳng trở lên | Thường chia hai mốc: ngày 30 và ngày cuối |
| Tối đa 30 ngày | Trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ | Mốc giữa khoảng ngày 15 |
| Tối đa 06 ngày làm việc | Công việc khác | Tiêu chí ngắn, kiểm bằng quan sát trực tiếp |
| Kết thúc | Phải thông báo kết quả; đạt thì tiếp tục hoặc giao kết hợp đồng; không đạt thì chấm dứt (khoản 1 Điều 27) | Phiếu đánh giá theo tiêu chí là căn cứ của thông báo |
Khoản 2 Điều 27 còn cho mỗi bên quyền huỷ bỏ thoả thuận thử việc trong thời gian thử việc mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Dù vậy, có tiêu chí rõ từ đầu giúp mọi quyết định trong thời gian này có lý do để giải thích với người lao động.
Rút tiêu chí thử việc từ JD trong năm bước
Lấy bản JD hiện hành của vị trí và đi lần lượt các bước sau.
- Đánh dấu những nhóm việc người mới phải tự làm được khi hết thử việc. Không phải mọi nhóm việc: việc theo quý, theo năm thường chưa kịp xảy ra trong thời gian thử việc
- Với mỗi nhóm việc đã chọn, viết mức "tự làm được" bằng một chuẩn đo, ví dụ "tự lập hoá đơn cho đơn bán trong ngày, không sai thông tin quá hai lần trong hai tuần cuối"
- Thêm một hai tiêu chí về quy trình và quy định bắt buộc của vị trí, như tuân thủ quy định an toàn tại máy, quy trình kiểm quỹ
- Chia tiêu chí theo mốc: mốc giữa kiểm những việc làm có hướng dẫn, mốc cuối kiểm những việc tự làm
- Ghi tên người hướng dẫn, người đánh giá, và nguồn số liệu cho từng tiêu chí
Số tiêu chí vừa phải là bốn đến sáu. Nhiều hơn thì người mới không nhớ hết, người đánh giá cũng không có thời gian xem từng cái trong vài tuần ngắn ngủi.
Tránh đưa vào những tiêu chí như "hoà nhập tốt với tập thể" hay "thái độ tích cực" mà không nói hành vi cụ thể. Nếu tinh thần làm việc quan trọng, viết thành hành vi: "báo trước khi không kịp hạn việc đã nhận".
Ví dụ mục tiêu thử việc cho ba vị trí
Ba vị trí khác nhau về thời gian thử việc tối đa. Mục tiêu là ví dụ, chỉnh theo JD thật của bạn.
| Vị trí | Mốc giữa | Mốc cuối |
|---|---|---|
| Kế toán công nợ, thử việc tối đa 60 ngày | Ngày 30: đối chiếu công nợ cho mười khách có hướng dẫn; nắm quy trình nhắc nợ | Ngày 60: tự đối chiếu toàn bộ khách trước ngày 5; lập báo cáo tuổi nợ đúng mẫu, không phải sửa số liệu |
| Thợ vận hành máy đóng gói, thử việc tối đa 30 ngày | Ngày 15: vận hành máy dưới giám sát; thuộc các bước dừng máy an toàn | Ngày 30: tự vận hành trọn ca; tỷ lệ sản phẩm lỗi do thao tác trong mức của chuyền; ghi nhật ký ca đầy đủ |
| Phục vụ bàn, thử việc tối đa 06 ngày làm việc | Ngày 3: thuộc thực đơn và sơ đồ bàn; ghi món đúng có người kèm | Ngày 6: tự phục vụ một khu bàn trong giờ cao điểm; không nhầm món quá một lần trong ca |
Để ý dòng cuối: với thử việc sáu ngày làm việc, mục tiêu phải đánh giá được bằng quan sát trực tiếp trong ca, không có thời gian cho báo cáo hay chỉ số tháng.
Mốc kiểm tra giữa kỳ: buổi gặp quan trọng nhất
Nhiều công ty chỉ đánh giá thử việc một lần vào ngày cuối. Lúc đó nếu kết quả không đạt, người mới thấy bất ngờ, còn quản lý thì đã mất trọn thời gian thử việc mà không kịp giúp. Buổi gặp ở mốc giữa sửa được điều này: nó cho người mới biết mình đang ở đâu so với tiêu chí, khi vẫn còn thời gian để thay đổi.
Buổi gặp giữa kỳ nên ngắn, khoảng hai mươi đến ba mươi phút, đi theo phiếu mục tiêu. Với mỗi tiêu chí, quản lý nói một trong ba mức: đã đạt mốc giữa, đang đúng hướng, hoặc đang chậm. Với tiêu chí đang chậm, hai bên thống nhất một việc cụ thể phải làm trong nửa sau, ví dụ thêm hai buổi làm cạnh người hướng dẫn, hoặc tự làm mười hoá đơn mỗi ngày có người soát lại.
Ghi lại kết quả buổi gặp bằng vài dòng trên phiếu và cả hai bên ký. Phiếu giữa kỳ có chữ ký là bằng chứng người mới đã được biết mình chưa đạt ở đâu và đã được hỗ trợ gì. Khi đánh giá cuối kỳ, cuộc trao đổi sẽ dựa trên những gì cả hai đã biết, không phải những điều mới nghe lần đầu.
Đánh giá cuối kỳ và thông báo kết quả
Đánh giá theo đúng tiêu chí đã giao. Không thêm tiêu chí mới ở buổi cuối. Nếu trong thời gian thử việc phát hiện tiêu chí đặt sai, ghi chú lại để sửa cho người sau, không áp vào người đang thử việc.
Chấm từng tiêu chí trước, kết luận sau. Mỗi tiêu chí ghi đạt hoặc chưa đạt kèm số liệu hoặc quan sát. Kết luận chung dựa trên các tiêu chí đã chấm, công ty nên định trước quy tắc, ví dụ đạt tất cả tiêu chí bắt buộc và ít nhất hai phần ba tiêu chí còn lại.
Thông báo kết quả là nghĩa vụ. Khoản 1 Điều 27 yêu cầu người sử dụng lao động phải thông báo kết quả thử việc cho người lao động khi kết thúc thời gian thử việc. Nên thông báo bằng văn bản, kèm phiếu đánh giá.
Đạt thì chuyển tiếp ngay. Theo khoản 1 Điều 27, nếu thử việc ghi trong hợp đồng lao động thì tiếp tục thực hiện hợp đồng; nếu là hợp đồng thử việc riêng thì phải giao kết hợp đồng lao động. Đừng để người đã đạt thử việc làm tiếp nhiều tuần mà chưa có hợp đồng.
Không đạt thì nói rõ lý do theo tiêu chí. Người lao động có quyền hiểu vì sao. Nói theo từng tiêu chí chưa đạt, kèm số liệu, giúp cuộc nói chuyện bình tĩnh hơn nhiều so với nhận xét chung chung.
Lỗi hay gặp khi đặt tiêu chí thử việc
Các lỗi dưới đây làm thời gian thử việc trôi qua mà không ai có căn cứ để kết luận.
- Không có tiêu chí viết ra, chỉ nói "làm thử xem sao" → cuối kỳ quyết định theo cảm giác; viết bốn đến sáu tiêu chí từ JD và giao ngày đầu
- Lấy nguyên KPI của người làm lâu năm làm tiêu chí → người mới gần như chắc trượt; tiêu chí thử việc đo mức tự làm được, không đo sản lượng đầy đủ
- Tiêu chí cần dữ liệu cả quý trong khi thử việc chỉ một tháng → không đánh giá được; chọn việc diễn ra hằng ngày, hằng tuần
- Giao người mới cho người hướng dẫn quá bận → người mới tự mò, chậm tiến độ không phải do năng lực; ghi số buổi hướng dẫn tối thiểu vào phiếu
- Đổi việc của người mới giữa chừng vì thiếu người ở bộ phận khác → tiêu chí cũ không còn đo được; nếu buộc phải đổi, ghi lại và điều chỉnh tiêu chí ngay
- Bỏ buổi gặp giữa kỳ vì bận → kết quả cuối là bất ngờ với cả hai bên; đặt lịch gặp giữa kỳ ngay khi giao phiếu
Cách sửa đơn giản nhất ở xưởng hay cửa hàng nhỏ: đặt lịch hai buổi gặp, giữa kỳ và cuối kỳ, vào lịch chung ngay ngày người mới nhận việc. Có lịch sẵn thì buổi gặp ít khi bị bỏ.
Mẫu phiếu mục tiêu thử việc
Phiếu một trang, giao người mới ngày đầu, dùng lại ở mốc giữa và mốc cuối.
- Thông tin: họ tên, chức danh, JD phiên bản số, ngày bắt đầu, ngày kết thúc thử việc, người hướng dẫn, người đánh giá
- Tiêu chí 1 đến 6: mỗi dòng gồm nhiệm vụ trong JD, mức cần đạt ở mốc giữa, mức cần đạt ở mốc cuối, nguồn số liệu hoặc cách quan sát
- Hỗ trợ cam kết: tài liệu được cấp, số buổi làm cạnh người hướng dẫn, người để hỏi khi vướng
- Mốc giữa: ngày gặp; với mỗi tiêu chí ghi đã đạt, đúng hướng hoặc đang chậm; việc cần làm trong nửa sau; chữ ký hai bên
- Mốc cuối: mỗi tiêu chí ghi đạt hoặc chưa đạt kèm số liệu; kết luận theo quy tắc đã định trước; chữ ký hai bên
- Thông báo kết quả: ngày thông báo, hình thức văn bản, bước tiếp theo
Giữ phiếu này trong hồ sơ nhân sự cùng bản JD. Khi người mới đã đạt, phiếu còn là điểm xuất phát cho mục tiêu của kỳ đánh giá đầu tiên.
Câu hỏi thường gặp
Thời gian thử việc tối đa là bao lâu?
Theo Điều 25 Bộ luật Lao động 2019: không quá 180 ngày với công việc của người quản lý doanh nghiệp, 60 ngày với chức danh cần trình độ từ cao đẳng trở lên, 30 ngày với trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ, và 06 ngày làm việc với công việc khác.
Có được gia hạn thử việc khi chưa đánh giá xong không?
Điều 25 quy định chỉ được thử việc một lần đối với một công việc, nên không nên kéo dài thử việc với lý do chưa đủ thời gian đánh giá. Tiêu chí cần được thiết kế để đánh giá được trong thời gian đã thoả thuận.
Có bắt buộc thông báo kết quả thử việc không?
Có. Khoản 1 Điều 27 yêu cầu người sử dụng lao động thông báo kết quả thử việc cho người lao động khi kết thúc thời gian thử việc. Nên thông báo bằng văn bản và kèm phiếu đánh giá theo từng tiêu chí.
Nên có bao nhiêu tiêu chí thử việc?
Bốn đến sáu tiêu chí là vừa. Chọn những nhiệm vụ chính trong JD mà người mới phải tự làm được khi hết thử việc, cộng một hai tiêu chí về quy trình bắt buộc như an toàn hoặc kiểm quỹ. Nhiều hơn thì khó theo dõi trong thời gian ngắn.
Hợp đồng ngắn hạn dưới một tháng có thử việc không?
Không. Khoản 3 Điều 24 quy định không áp dụng thử việc đối với người lao động giao kết hợp đồng lao động có thời hạn dưới 01 tháng. Với vị trí thời vụ ngắn, hãy hướng dẫn kỹ ngày đầu thay cho phiếu mục tiêu thử việc.
Tiêu chí thử việc khác KPI của vị trí thế nào?
KPI đo kết quả theo kỳ của người đã làm thạo, còn tiêu chí thử việc đo mức tự làm được các việc chính sau vài tuần. Tiêu chí thử việc thường thấp hơn ngưỡng KPI và tập trung vào độ chính xác, tuân thủ quy trình hơn là sản lượng.