Nhân viên mua hàng chịu trách nhiệm mua đúng thứ công ty cần, đúng số lượng, đúng lúc, với tổng chi phí hợp lý và có đủ chứng từ để kế toán hạch toán. Bản JD cho vị trí này phải nói rõ ba điều: được mua trong hạn mức bao nhiêu, phải hỏi giá mấy nhà cung cấp, và đo kết quả bằng hàng về đúng hẹn chứ không chỉ bằng giá rẻ.
Nhiều công ty viết JD mua hàng chỉ một dòng "tìm nguồn hàng, đàm phán giá, đặt hàng". Câu đó bỏ sót phần tốn công nhất: đuổi theo hàng chưa về, xử lý hàng lỗi, khớp hoá đơn với phiếu nhập. Khung dưới đây viết cho vị trí mua hàng ở doanh nghiệp sản xuất hoặc thương mại vừa và nhỏ, bạn chép và chỉnh con số theo thực tế.
Vị trí này để làm gì, báo cáo cho ai, làm việc với ai
Mục đích một câu: bảo đảm nguyên vật liệu, hàng hoá và dịch vụ mua ngoài về đúng yêu cầu kỹ thuật, đúng thời hạn sản xuất hoặc bán hàng cần, với giá và điều khoản đã được so sánh, và mọi giao dịch đều có dấu vết kiểm tra được. Người mua hàng quyết định phần lớn dòng tiền chi ra của công ty, nên phần kiểm soát quan trọng không kém phần tìm nguồn.
Ở công ty dưới 50 người, nhân viên mua hàng thường báo cáo cho giám đốc hoặc kế toán trưởng. Ở công ty có phòng cung ứng, tuyến báo cáo là trưởng phòng mua hàng hoặc quản lý chuỗi cung ứng. Dù ở đâu, nên tách người duyệt mua khỏi người đặt mua: nhân viên lập đơn, cấp trên duyệt, thủ kho nhận, kế toán thanh toán. Bốn người, bốn chữ ký, không ai làm trọn vòng.
Đầu mối phối hợp hằng ngày gồm: bộ phận đề nghị mua (sản xuất, kinh doanh, hành chính) để làm rõ yêu cầu; kho để biết tồn và lịch nhận; kiểm soát chất lượng để kiểm hàng đầu vào; kế toán công nợ phải trả để khớp hoá đơn và lịch thanh toán. Với nhà cung cấp, người mua hàng là đầu mối duy nhất về giá và điều khoản, tránh tình trạng xưởng tự gọi nhà cung cấp đặt thêm.
Nhiệm vụ chia theo tần suất
Bảng dưới lấy ví dụ một xưởng may 120 công nhân, mua khoảng 300 mã vật tư (vải, chỉ, phụ liệu, bao bì). Cột cuối là thứ cấp trên kiểm được, không phải lời kể.
| Tần suất | Việc cụ thể | Bằng chứng hoàn thành |
|---|---|---|
| Hằng ngày | Nhận đề nghị mua đã duyệt, kiểm tra mã, quy cách, số lượng; lập đơn đặt hàng (PO, purchase order) trong 1 ngày làm việc; gọi xác nhận các đơn giao trong 3 ngày tới | PO có số, ngày, người duyệt; danh sách đơn sắp giao đã xác nhận |
| Hằng ngày | Theo dõi đơn quá hạn giao, báo kế hoạch sản xuất trước 10 giờ sáng nếu có mã có nguy cơ thiếu | Bảng đơn trễ cập nhật trong ngày |
| Hằng tuần | Hỏi giá cho các đơn trên ngưỡng (ví dụ từ 20 triệu đồng phải có 3 báo giá); khớp phiếu nhập kho với PO để biết giao thiếu, giao thừa | Bảng so sánh báo giá đính kèm hồ sơ PO |
| Hằng tháng | Khớp ba chiều PO – phiếu nhập – hoá đơn trước khi chuyển kế toán thanh toán; cập nhật thời gian giao hàng thực tế (lead time) của từng nhà cung cấp | Biên bản đối chiếu, bảng lead time |
| Hằng quý | Chấm điểm nhà cung cấp chính theo giao đúng hẹn, tỷ lệ lỗi, giá; đề xuất tìm thêm nguồn cho mã chỉ có một nhà cung cấp | Phiếu đánh giá nhà cung cấp |
| Khi phát sinh | Lập biên bản hàng lỗi cùng kiểm soát chất lượng, đòi đổi hoặc trừ tiền trong 3 ngày; tìm nguồn thay thế khi nhà cung cấp ngừng mã | Biên bản, thư phản hồi của nhà cung cấp |
Con số 20 triệu đồng và 3 báo giá chỉ là ví dụ. Hãy đặt ngưỡng theo quy mô chi tiêu của công ty, nhưng phải có ngưỡng: thiếu nó, mọi đơn đều được "mua chỗ quen" mà không ai biết giá thị trường đang ở đâu.
Quyền hạn và hạn mức: ghi bằng con số
Hạn mức tự đặt mua. Được lập và phát hành PO đến một giá trị nhất định cho mã đã có trong danh sách nhà cung cấp được duyệt, ví dụ dưới 10 triệu đồng mỗi đơn. Trên mức đó phải có trưởng bộ phận ký; trên mức cao hơn nữa phải có giám đốc.
Quyền chọn nhà cung cấp. Được đề xuất nhà cung cấp trúng chọn kèm bảng so sánh. Quyết định cuối thuộc người duyệt theo hạn mức. Thêm một nhà cung cấp mới vào danh sách được duyệt cần ý kiến của kiểm soát chất lượng và kế toán (kiểm tra thông tin pháp lý, hoá đơn).
Quyền từ chối hàng. Được từ chối nhận hoặc tạm giữ hàng không đúng quy cách sau khi có kết luận của kiểm soát chất lượng, và được đề nghị kế toán tạm dừng thanh toán phần hàng lỗi.
Những việc không được làm. Không tự nhận hàng thay thủ kho, không cầm tiền mặt thanh toán cho nhà cung cấp, không nhận quà hoặc hoa hồng từ nhà cung cấp ngoài mức công ty cho phép, không chia nhỏ đơn để lách hạn mức. Ghi thẳng mấy điều này vào JD giúp người mua hàng có lý do từ chối khi nhà cung cấp gây áp lực.
Khai báo xung đột lợi ích. Nếu có người thân làm việc hoặc góp vốn ở một nhà cung cấp, nhân viên phải báo bằng văn bản và không tham gia chấm giá nhà cung cấp đó.
Yêu cầu bắt buộc và yêu cầu ưu tiên
Yêu cầu chỉ xoay quanh khả năng làm việc. Không ghi giới tính, tuổi, ngoại hình hay quê quán; những điều đó không giúp mua hàng rẻ hơn hay về đúng hẹn hơn.
| Nhóm | Bắt buộc | Ưu tiên |
|---|---|---|
| Kinh nghiệm | Từ 1 năm làm mua hàng, kho, hoặc hỗ trợ bán hàng có xử lý đơn | Từng mua vật tư cùng ngành hoặc từng nhập khẩu |
| Kỹ năng số liệu | Dùng bảng tính để so sánh báo giá, tính đơn giá quy đổi theo đơn vị khác nhau | Tính được tổng chi phí gồm vận chuyển, hao hụt, thời hạn thanh toán |
| Hiểu chứng từ | Đọc được hoá đơn, phiếu nhập kho, hợp đồng mua bán đơn giản | Hiểu điều kiện giao hàng quốc tế cơ bản |
| Giao tiếp | Viết thư hỏi giá, đề nghị đổi hàng rõ ràng, lịch sự nhưng dứt khoát | Đàm phán được điều khoản thanh toán, số lượng đặt tối thiểu |
| Ngoại ngữ | Không bắt buộc nếu chỉ mua trong nước | Đọc thư và báo giá tiếng Anh khi có nguồn nước ngoài |
Đừng đòi "chịu được áp lực cao" mà không nói áp lực gì. Viết cụ thể: "xử lý đồng thời 30 đến 50 đơn đang mở, trong đó thường có 3 đến 5 đơn trễ cần đuổi theo mỗi tuần".
KPI gợi ý cho nhân viên mua hàng
Bộ chỉ số gợi ý, chỉnh theo doanh nghiệp. Nên có cả chỉ số giá lẫn chỉ số giao hàng, vì chỉ đo giá thì người mua sẽ chọn nguồn rẻ mà giao trễ.
| Chỉ số | Cách đo | Tần suất |
|---|---|---|
| Tỷ lệ đơn về đúng hẹn | Số dòng hàng về đúng ngày cam kết (cho phép lệch 1 ngày) chia tổng dòng hàng đến hạn | Tháng |
| Tỷ lệ hàng đạt chất lượng đầu vào | Giá trị lô đạt chia tổng giá trị lô nhận, theo kết quả kiểm tra đầu vào | Tháng |
| Thời gian xử lý đề nghị mua | Số ngày từ lúc nhận đề nghị đã duyệt đến lúc phát hành PO, lấy trung bình | Tháng |
| Chênh lệch giá so với giá chuẩn | Giá mua thực tế so với giá tham chiếu đầu năm của nhóm mã chính, tính theo phần trăm | Quý |
| Tỷ lệ đơn có đủ báo giá | Số PO trên ngưỡng có đủ số báo giá theo quy định chia tổng PO trên ngưỡng | Quý |
| Số lần ngừng máy vì thiếu vật tư | Đếm từ báo cáo sản xuất, chỉ tính lỗi do mua hàng | Tháng |
Ví dụ tính: tháng 10 có 180 dòng hàng đến hạn, 153 dòng về đúng ngày, tỷ lệ đúng hẹn là 85%. Nếu trong 27 dòng trễ có 20 dòng thuộc cùng một nhà cung cấp, việc cần làm là tìm nguồn thứ hai cho nhóm mã đó chứ không phải nhắc người mua gọi điện nhiều hơn.
Công ty nhỏ và công ty lớn: JD mua hàng khác nhau thế nào
Ở một công ty thương mại 20 người, nhân viên mua hàng thường kiêm luôn theo dõi kho và đôi khi cả nhập khẩu. JD nên ghi rõ tỷ lệ thời gian, ví dụ 60% đặt hàng và theo đơn, 25% hỏi giá và tìm nguồn, 15% đối chiếu chứng từ. Hạn mức tự đặt thấp, gần như mọi đơn đều qua giám đốc, nên JD phải nói thời gian duyệt tối đa để người mua không bị kẹt chờ chữ ký.
Ở doanh nghiệp vài trăm người, mua hàng thường tách thành hai vai. Người tìm nguồn (sourcing) làm hợp đồng khung, đàm phán giá năm, đánh giá nhà cung cấp. Người đặt hàng hằng ngày (buyer) chỉ phát hành PO theo hợp đồng khung và đuổi theo hàng. KPI tách theo vai: người tìm nguồn chịu chỉ số giá và số nguồn thay thế, người đặt hàng chịu chỉ số đúng hẹn và thời gian xử lý.
Điểm giống nhau ở mọi quy mô: phải có danh sách nhà cung cấp được duyệt và quy tắc số báo giá. Công ty nhỏ hay bỏ qua vì "ít đơn, quen biết", nhưng chính ở công ty nhỏ, một nhà cung cấp nâng giá dần 3% mỗi quý suốt hai năm mới là khoản mất không ai thấy.
Lỗi hay gặp khi viết JD mua hàng
"Tìm kiếm nhà cung cấp giá tốt." Giá tốt là giá thấp nhất hay tổng chi phí thấp nhất? Viết rõ: "So sánh tối thiểu 3 báo giá cho đơn từ (ngưỡng), có tính vận chuyển, thời hạn thanh toán và số lượng đặt tối thiểu."
Không có hạn mức. JD ghi "đàm phán và đặt hàng" mà không nói tới bao nhiêu tiền. Hệ quả là hoặc mọi thứ đều chờ giám đốc, hoặc không ai kiểm soát. Ghi hạn mức theo từng bậc.
Giao cả nhận hàng lẫn thanh toán cho người mua. Một người vừa chọn nguồn, vừa ký nhận, vừa chuyển tiền là lỗ hổng kiểm soát. Nếu công ty quá nhỏ để tách, ít nhất giám đốc phải tự xem phiếu nhập trước khi duyệt chi.
Đo bằng "tiết kiệm được bao nhiêu". Tiết kiệm so với cái gì? Không có giá chuẩn đầu kỳ, con số này tuỳ người tính. Đặt giá tham chiếu từ đầu năm rồi mới đo chênh lệch.
Bỏ trống phần xử lý hàng lỗi. Viết: "Lập biên bản cùng kiểm soát chất lượng trong ngày nhận, gửi nhà cung cấp trong 24 giờ, theo dõi đến khi đổi hàng hoặc trừ tiền."
Bản JD gọn có thể chép
Bản rút gọn dưới đây dùng cho hồ sơ vị trí nội bộ. Phần trong ngoặc thay theo công ty bạn.
- Chức danh: Nhân viên mua hàng (nhóm vật tư phụ trách).
- Báo cáo cho: (Trưởng phòng cung ứng hoặc giám đốc). Phối hợp: bộ phận đề nghị mua, kho, kiểm soát chất lượng, kế toán phải trả.
- Mục đích: Mua đúng quy cách, đúng hạn, giá đã so sánh, chứng từ đầy đủ.
- Nhiệm vụ: phát hành PO trong 1 ngày làm việc sau khi nhận đề nghị đã duyệt; xác nhận lịch giao trước 3 ngày; báo mã có nguy cơ thiếu trước 10 giờ sáng; hỏi đủ (số) báo giá cho đơn từ (ngưỡng); khớp PO – phiếu nhập – hoá đơn hằng tháng; chấm điểm nhà cung cấp hằng quý.
- Quyền hạn: tự đặt đến (hạn mức) với nhà cung cấp đã duyệt; đề xuất chọn nguồn; đề nghị tạm dừng thanh toán hàng lỗi.
- Không được: tự nhận hàng, cầm tiền thanh toán, chia nhỏ đơn, nhận lợi ích ngoài quy định.
- Yêu cầu bắt buộc: từ 1 năm mua hàng hoặc kho; thành thạo bảng tính; đọc hiểu hoá đơn và hợp đồng mua bán.
- KPI: tỷ lệ đơn đúng hẹn, tỷ lệ hàng đạt đầu vào, thời gian xử lý đề nghị, chênh lệch giá so với giá chuẩn, tỷ lệ đơn đủ báo giá.
Câu hỏi thường gặp
Nhân viên mua hàng khác nhân viên kho ở điểm nào?
Nhân viên mua hàng quyết định mua gì, của ai, giá nào và theo dõi đến khi hàng về. Nhân viên kho nhận, cất, xuất và kiểm đếm hàng đã về. Hai vị trí nên tách để người chọn nguồn không đồng thời là người ký nhận hàng.
Đơn mua bao nhiêu tiền thì cần hỏi ba báo giá?
Không có con số chung cho mọi công ty. Cách đặt thực tế là xem tổng chi mua hằng năm rồi chọn ngưỡng sao cho khoảng 20% số đơn nhưng chiếm phần lớn giá trị phải qua so sánh báo giá, các đơn nhỏ lặp lại thì dùng giá khung.
Có nên đo nhân viên mua hàng bằng số tiền tiết kiệm được không?
Có thể, nhưng chỉ khi đã chốt giá tham chiếu từ đầu kỳ và đo kèm tỷ lệ giao đúng hẹn, tỷ lệ hàng đạt chất lượng. Nếu chỉ đo tiết kiệm, người mua dễ chọn nguồn rẻ nhưng giao trễ, làm xưởng phải ngừng máy.
Nhân viên mua hàng có được nhận quà của nhà cung cấp không?
Tuỳ quy định nội bộ của từng công ty. Cách an toàn là ghi vào JD một mức giá trị quà tối đa, bắt buộc khai báo mọi khoản quà, và cấm nhận tiền hoặc hoa hồng dưới mọi hình thức từ bên đang bán hàng cho công ty.
Công ty nhỏ không đủ người có cần tách người mua và người duyệt không?
Vẫn nên tách ít nhất ở bước duyệt. Người mua lập đơn, giám đốc hoặc kế toán duyệt và xem phiếu nhập trước khi chuyển tiền. Chỉ cần thêm một chữ ký đã đủ chặn phần lớn sai sót và tình huống mua hàng không rõ ràng.
Đối chiếu ba chiều trong mua hàng là gì?
Đó là việc khớp ba chứng từ trước khi trả tiền: đơn đặt hàng nói mua gì giá bao nhiêu, phiếu nhập kho nói thực nhận bao nhiêu, hoá đơn nói nhà cung cấp tính tiền bao nhiêu. Ba con số khớp nhau thì kế toán mới thanh toán.